Христо Крстевски. „ВЕТРИШТА НАД РАВЕН“

ГОГО КАПКА ЈА ОТКРИ АМЕРИКА
      Старецот запре пред трошната и празна куќа. 
      Летото беше во полн ек. Стигна на зајдисонце, кога од онаа страна на честарот (кој би можел веќе да зборува за мочуриште тука!), по предолгото пладнува ње и несносната горештина, да- лечните ридишта, како дамки ‘рѓа под виновиот свод, личеа на уморено и отечено око што го затвора својот натежнат капак од зачмаеност и летаргија над пустата рамница, в самрак.
    Возот се изгуби в далечина. 
    Долгите оризишта, на кои омарнината веќе со денови им ја залажуваше жедта, ги покри темнина и сега одвај можеа да се насетат во опашот на локомотивата, што се влечкаше полека, кривулесто, тромо, низ татнежот, пареата и искричавиот танц (можеби на жегавците), дури тој стоеше и ѕуреше пред себе, бришејќи си ги со шамивчето вратот и побелените влакнести гради (нешто како леплива смолеста јамка, некаква зеленкава пифтија, пена што се насобрала и разлеала од жегата), па сега старецот (оддалеку тешко се читаа годините на тоа лице) заумено стоеше пред полуразурнатата куќа.
    Реката од онаа страна на тополите, напролет ширна и бујна, сега одвај се забележуваше.
    Го опсипа рој од семсекакви ѕрнѕурки, крекање на жаби, хор од штурци, вриеж од комарци и да не беа тие, можеше да прилега на човек кој самиот со себеси разговара.
    Стоеше така како да премислува, па сепак не изгледаше како некој што донесува одлука, иако сега веќе долго беше поблизу до гровнатата куќарка зад честарот (некогашната попатна железничка постојка - кантор) отколку до возот, поблизу до ноќта отколку до денот и знаеше добро дека тука веќе одамна не запираат дури ни локалните возови.
    Пред малку застанаа дури по негово изрично барање. Но тоа беше повеќе сожалување кон беспо мошниот старец, повеќе зачуденост во очите на помош никот и подбивност во мавтање- то на машинис тот, отколку какво и да е лошо настроение или мрзливост да му се исполни желбата на тврдоглавиот патник.
    Сега, ете, се сврши и тоа. 
    Остана тука сам и недофатлив, дури и без тоа можеби спа- соносно подозрение.
    До куќата се одеше низ саз, вреж и честар. 
    Се наведна, ја нарами својата лесна бовча на грбот и појде кон куќарката, долу, покрај шините. Стапот што стрчеше од бовчата врз неговиот грб, се подаваше одвај забележливо низ честарот и, тој миг, старецот потсеќаше на трска што оди. Душкаше и збивташе како пес што се прејал јаглика и пелин пред да легне во дрезгите, или пак под најдлабоката ладовина. Се вовлече полека низ чкртањето на расклатената врата; тука веќе немаше ни прозорци ни покуќнина; се втурна, веднејќи го својот стамен грб во некоја морничава и зачудена празнина (куќа - извичник!) и седна на прагот.
    Вчера му рекоа:
     „Оди си дома, старче. За лежење подобро место од тоа - здравје!“
    И тој слезе до градот, без збор, без помош и принуда, свр- тувајќи им го грбот на луѓето во бела облека, се довлечка до станицата и влезе во возот, па тргна на своето долго патешест- вие кон југот на земјата, кон Равен.
1.
      Личеше тој миг Гого Капка како јајце на јајце, дури и по таа необична црта на човек што самиот себеси се прашува и си дава одговори, на својот дедо (а кој друг ако не Гого Капка!), макар што и за тој чуден сват можеше да се каже (а се зборува- ше на времето) дека му ја одрал кожата на пре-пре-пре-лудиот водени чар, во народот познат како Капка Равенски. За овој последниот, пак, по Равен од дамнина кружеа каквитине чама- тарлаци и мурдарлаци. И како што тоа знае понекогаш да си се стокми и потрефи, се метна тогаш и младиот Капка на својот јанѕа - дедо, па без многу да му ја мисли, како во некое бунило, пред време си ја оградиса (алкохол, комар, дерт) и дочека како маж чиј оган полека се гаси, да му навлечат и лудачка кошула на грбот. Се случи тоа околу дваесетите, во некоја од лудници- те на Чикаго, а без многу мака можеше да се случи во која и да е улица од тој весел град и тука пак сè ќе си дојдеше еписибир.
    И тој Гого, демек, дедо му на нашето јуначиште (некој мо- жеби ќе натежнува и кон поинаква дума, сеедно) појде таму околу Јуриетот, за корка сува леб, што се вели, зад седум мо- риња и планини, во далечната, предалечна земја, каде, велат, од планините се тркала злато, во реките и водопадите пенее мле- ко, а во езерата се влева мед.
    Влезе во тој солунски параход, трештен пијан, со полни уши зурли, гајди и тапани гурбетлиски. Плачот на децата, врес- котот на жеништата околу куќата и плотот, лелекот на грбави- те старици редачки, уште бучеше во него на тој долг пат, сре- де смрдливата реа од изблуваните утроби во потпалубјето на бродот, низ џагорот, пцостите и тисканицата, среде плукани- ците и смеата, во тој општ вријавец, во кој се опна Гого Капка, со душата во носот и со дупната лејка на рамињата. Му врзаа грутка црна земја во везено шамиче, благослов од нафора и сол и дрвен војнички куфер, па фати дуњата. Оттогаш се вели по овој чешитски Равен: „Откако Гого Капка си ја дувна Америка“... како што се вели „Уште од Јуриетот наваму...“
    Не стигна ни да се изначуди на огромната камена невес- та со глогов венец околу главата, оти му трпнаа сите ѕрцки од тоа предолго туткање и газодер, а очите ко јанѕи го штукаа во длапките, вргнати и ококорени по тие ѓаволски направии што ошумоглавено се тркалаа пред него, кога наврат-нанос ги на- пикаа во дното на една долга меретија, што се протегаше како ошевратена ламја и на чија опашка и очи светкаа во ноќта не- какви големи и нејасни писма: Гранд Нортерн Релвеј Компани.1
    Се влечкаше со денови и ноќи, како низ некоја треска, онаа огромна и мрзлива змија што ја викаа Мисисипи, жолта, бербатна и трома и веруваше дека сè уште се меткаат по мо- рето и бродот и се прашуваше како шекнат каде му е крајот и нема ли господ да се смилува.
    Откаде-накаде, ја кривеше шијата небаре е пилиштарец, откаде-накаде, се пулеше на сите страни и по сто пати се прашуваше, тие мити железни мостови среде море, тие растегна- ти куќарки што се белеат во далечината, штали од црвеница и цркви рукнати угоре небаре ќе летнат заедно сосе штркот, тие долги памучни полиња што налегнале како непрегледни бе- ли стада на пладнување околу патот, тие амбари и белокосни кули, тие малечки мижуркави станични постојки и фабрички оџаци кои никогаш не ги беше сретнал дури ни на соне, тие бесни сурии дечишта што уште од мугри трчкаат натаму-нава- му по ливадите и предградијата на успиените градови, па наед- наш некоја застаната литија среде изгубена лединка во запурно попладне, каде бабјуносаниот поп мрмори некаква тешка и не- чујна проповед: „Ешис ту ешис, даст ту даст...“2
    Да, му велеа нему одамна дека тука некаде пасела таа дебела крава со шарено виме како просеничка лубеница и требало само да испружиш раце, да се стркалаш под неа и да зинеш; тука елбете сè само бидувало; та дури и облаците ако ги дупнеш со бумба од топ - испуштале млеко; а тој поп, тој спотнат поп, не ќе е никој друг туку свети Лазар, велеа, оној што станува од умрените, да, тој и никој друг, тој што доаѓа од анасана за да го поведе тоа изгубено стадо во тие долги и непрегледни пасишта. А сетне, се знае: легни лебу да те јадам, боцни прачка - пиј вино! И сè така.
    Река, долга река сиреч море да е, речни ади, бели параходи со шлепови од кои се белеат памучните бали, сирена и ѕвоно што им отпоздравува на возовите од север, црнец што му мав- та на некој друг црнец од брегот и наместо весла, си бае себеси под брадата, покрај воденичкиот чарк: „Олд мен ривер...“
    Ст. Луис. Мисури. 
    1910. 
    Се отвораа ширни и недофатни меѓници пред опиени- те очи на штукнатиот и смаен Гого Капка, како некоја голема, преголема и света книга со нејасни и неразбирливи писма, што не можат ни со раце да се допрат, а камоли некој како него да ги одгатне. Тој, бајмакот, што не умее ни својата кирилица чес- тито да ја сожвака, без голтни-лапни, без да ја окашка.
    Најпрвин влезе во Норд Пацифик за пет долари неделно (фајф доларс бај вик3), а потем, небаре е ракун вртиопаш, се мушкаше и војваше околу шанковите во рестораните на полно Грци и Италијани, дури не му здодеа и тоа, па му се опна кон север, првин Илиноис, потем Сен-Пол и Минеаполис, Дакота, северна и јужна, па Монтана, во оној котел Бјут и Шелби и пак назад Детроит, Милвоки, Индијанополис, Охајо, Пенсилвани ја, сè до Њу Џерси, ‘рмбајќи како црнец по железарите, леарниците, фабриките за алуминиум, кланиците...
    Како да имаше црвја во газот, место не го фаќаше. Како штрклица да му се пикна под опашката. Небаре се џитка â таму â ваму низ некој пеколен тобоган и не може за ништо да се за- качи. Се меткаше како шашардисан по сите ѓаволски дупки кај што можеше опашот да го протне, по сите салуни со откачени Малајки, црноплотни, бели. Не стигна сагламно ни да се спаст- ри, а веќе не губеше ни миг за да ја фрли парата во воздух (па макар на дланката да се стркала главата на бизонот или црвенокожецот4). Не се двоумеше парата да ја сплиска како вода да плиска низ прозорец, небаре е помија од гаќите што сам ги ис- прал. Тој имаше нос да ги надушка сите смрдливи дупки, фин- ски сауни, турски амами, грчки таверни, италијан ски пицерии, француски рулети - тука беше редовен муштерија.
    Ја арчеше таа крваво спечалена цркнувачка, живееше од ден за ден, како Циганите во стариот крај, како сојтарија, денес си крал утре питач, поарно пупунец еден ден отколку квачка цел живот, велеше и талкаше по Американа, бегајќи, летајќи, окапувајќи и фаќајќи се за товарни возови како давеник за сламка, како да му гори под нозете, лунѕајќи како бесно куче, како сумен и маѓепсан, како далдисан од Грејт Фолз до Јута, па - долу по Колорадо, сè до Аризона и Тексас...
    Ја проака Гого Капка вдолж и нашироко дуњата, ѝ се нагледа на милетијата, си ја претрга окапијата, се стаи и курдиса сите вилаети, градејќи пруги и метрои со разни тајфи и осаме- ни јавачи на железната коњица, со гладни и милни очи, тресејќи се од студ како изводенет стаорец што цивка на виулица, покрај шините, или давејќи се во правот и жегата на Њу Мек- сико.
    Ги пропи и пролумпува годините тој ветрогон од Равен по таа пуста јабана, а песните за горските цареви и војводи набргу ги замени за „Џингл белс“, „Јелоу роуз оф Тексас“, „Џони Бра- ун“, тетеравејќи се врз опашот на сите дрндала и клопотарници низ непрегледните прерии, стрмнини и кањони. Ги виде старо- седелците со шарени орелски перја и врани коњи, се наслуша секакви чуда за сејачите на златен прав и сите славни ветрого- ни на прериите.
    Ги среќаваше потомците на там-там танчерите, косооките продавачи на разни дрангулии, острогочните глутници од Балкан и Сицилија, синовите на Јехова, им се истајуваше на силниците, се мешаше и губеше низ толпите со глад во очите и жед на усните. Како низ некој бескраен тунел од кој постојано измолкнува и пак заоѓа, така нему му се прикажуваше тој чуде- сен вител на светлината и мракот по тој долг пат низ Америка.
    Тој го влечкаше опашот насекаде, а од една дупка сепак не успеа да се искуба: го зграпчаа жените.
    Го маѓосаа и опијанија. 
    За нив како да не важеше прохибицијата5. 
    Жените толку го штукнаа што најпосле ептен му ја зедоа мерката. Сета сила, сите години, сет камен што му се најде в раце, тој го расфрли по жените.
    Жената му беше сè: леб, вода, сол. Вршник над главата.
     Огниште. Крст. Оправија. Ја сакаше жената како што ме- сечарот ја сака полната месечина. Гинеше за жената. За бела, мулатка, црвена, жолта или црна. Секоја. Секаква. Никаква. Само да е жена. И да има фустан. Малечка, голема, грда, лична, цицлеста, газлеста, суварка, ебежлива, титизарка, џимрика, сукало, алапурда... Врат нека крши со каменот, само да не додева. Беше како бесно куче со пена на лепрозната чурилка и душка- ше насекаде по таа отровна реа, по таа гнила слива, по тоа распорено, крвосерно и влакнесто буниште, по тоа неуморно срце што и крварејќи чука меѓу нозете на жената: од Бостон до Сан Диего, од Чикаго до Њу Орлиенз. Недугав, будалетинка, си го бараше и си го наоѓаше тоа дереџе: кумејќи, молејќи, ползејќи, рикајќи, кукурикајќи, гризејќи, цимолејќи.
    Одеше во оган како некој полудив индијански вран, како ранет и збеснеан бизон во тој жилав триаголник од месо. Сета своја животинска жед, сета ненаситност и алчност, прескапо ја плаќаше. Запнуваше како ајван, ‘рмбаше и теглеше како скот, небаре воскреснал за миг римскиот галиот, или се појавил однекаде бурлакот од Волга, и пак наоѓаше сили и пак оставаше место за тоа скапано парче месо.
    Брмчеа во него некои тешки вртежи на воденичарскиот камен, порои од стари пијанства и жед на налудничавите предци. Му го свртија умот, коските му ги столчија, ‘рбетот му го свиткаа, кучките.
    Тоа беше Гого Капка. Гого сарвошот и кавгаџијата. 
    Капка што се проѕева однатре мамурлија и ѕирка низ не- кои тајни дупки, да се добере до чепот, да се опие, да се натреска па да пукне, од ситост до уцена, од пцоста до безделништво, тој стар мераклија.
    Си врвеше тоа така, долго, долго и предолго, умот да ти штукне, снагата да ти омалее. Но снагата ти се арчи, а акалот не се купува. Па сепак се случи еднаш да спести некоја паричка во една од банките на Источниот брег и си купи билет за Њујорк (не му се бендиса и ојде Чикаго), каде набргу закачи убав френгуз, а потоа колата се накриви прудолина. Врескаше и крескаше по оние „санофабичис“6 и „лаузиси“7 во бела обле ка што сакаа и крвта да му ја исцицаат. Ја сврти вртешката по „сабвејот“8, бесејќи се од една „блади хор“ на друга и оставајќи ги своите отровни сипаници по градот, стори себап на едно две-три дузини „данхилси“9 во тој проклет град, каде и „фала“ се плаќа со суво злато.
    Гого Капка, начнат, истоштен и гровнат, најпосле си го гушна ѓаволот и квакна под закрилата на Армијата на спасот и губејќи коса, здив, кожа и разум, им падна во канџите на луѓе- то во бела облека.
    Личеше тој миг Гого Капка на оскубан и вреслив папагал во кафез, врзан, зад решетки, в лудница, крескајќи сè едно исто, како чукнат поп од некоја богохулна проповедница, крескајќи го името на своето единствено божество: црната дупка што го донесува човека на свет.
2.
    Аритон Капка, неговиот најстар син, велат, бил ем посаглам, ем поаирлија. Тој натепал голема пара в Америка, ама ка- ко и во сите големи долари, така и во доларите на Аритон Капка, ѓаволот си го бркнал својот валкан опаш.
    Меѓу толкумина наши таму, се наоѓале и таквимити сват- чиња што си го тераат ќеифот и ич гајле не берат за ништо, а имало меѓу нив и некои левен гулапчиња што гледаат само да си клуцнат или пак да си се дуздисаат („на облека Френец - в џеб Немец“), ама на стрико Аритон - сека чест. На таквите како него кај нас - шапка се симнува. Еснаф. Стопан човек. Човек на место, што се вели.
    Вистински „вујко од Америка.“ 
    А и нема што, печалбарите од сојот на Аритон Капка, меѓу целата таа авара клетници таму, натежнуваа на паланзата. Што е право право е. Туку, голем камен да се фати... е, тоа си е друг есап. Ги нема многу такви. На прсти од едната рака можат да се избројат. Тој, меретијата, си имаше касмет. Итар, вреден, кро- ток, од девет мајки цицаше.
    Сега... не велиме... може тука и некој друг ѓавол да имало, ама кој да знае. Се шушкаше едно време де-ова-било, де-она- било, а дали било, не ли било, душа нејќеме да грешиме. Оти, кој нејќел пари. Да не ојдовме таму тикви да садиме. Ај, море. Душа шатка, па тоа ти е.
    Така зборуваа за Аритон Капка. 
    А тој, самиот, меѓу своите, една песна си пеел: „А бе, фалбата е ‘рѓа, ама ете, од касметот не си бегам. Роди ме мајко со касмет, па фрли ме на буниште.“ Или: „Акал давам без пари, а каменот не се сади.“
    Тоа си е така и нема тука што да се придаде или одземе, а ако требаше да му се верува на пророкот дека за човекот немало поголем аир ако пред да ја скине подигнел куќа, разгранил стебло и стокмил син, тогаш, вистина е, Аритон Капка и многумина нему слични и не мораа да истргаат мадиња по белиот свет. Тие тоа си го имаа и дома. Во стариот крај. Тие три работи, таа некаква „света троица“ (куќа, стебло, син), таму, на старото огниште, не 	ѝ помогна на немаштијата да завие око- лу плотот и врат да скрши во пуста гора („да чукнеме во дрво!“). Имаа тие и куќа и стебло и син, имаа и време и кувет да ги саскаат своите верни пци на немаштијата и тие везден лаеја и лаеја, ама гладот не си заминуваше како што си заминуваше ветерот од празните амбари.
    Оти во Равен сè можеше да фали, ама ветар никогаш. 
    Мотај партали, ако си немаш друга работа, ама три недели во годината не ќе врзиш без ветар. Не зборуваа џабе старите:
    „Ветерот ако се продаваше, Равен и од Стамбола побогат ќе беше.“
    Но, Аритон Капка неоти пак ќе се претргнеше по сувата фелка печалбарски леб, да не беше тој сврдел Гого Капка, татко му („татнал та пукнал!“), оти не мина долго од неговото одење од Равен, кога наеднаш му се заметнаа трагите. Престанаа писмата од него веќе втора година од разделбата, а потем, сè поретко и поретко го спомнуваа во своите писма и другите печалбари од Равен, а нив ги немаше многу. За пари, пак, ич да не зборуваме.
    Гого Капка како темна ала да го голтна. 
    Го снема по ѓаволите, како никогаш и да не бил тука, меѓу живите.
    Дома ни името не смееја да му го спомнат. Ако некој тоа го стореше, пелтек се сторуваше. Не е лесно да се откине стопанот ни од родна стреа, а камо ли таму, богзнае каде, Тонгузија, пуста јабана, од бога сургун.
    Чекаше Аритон година, чекаше две, и најпосле си ги стегна опинците. Правец, Солун.
    Во куќата на Гого Капка останаа само жената, ќерката, два- та помали сина, снаата и внукот (него Господ не му даде да го види!), изматуфениот старец (синот на воденичарот), голи и боси, гладни и страдни како Сечански горелници, а Аритоновиот пат ја однесе последната кравичка и клофнатата кобила на равенскиот ајван-пазар.
    Не им остана ни мангар10. 
    Пците лаеја и лаеја, а потем наеднаш замолкнаа. 
    Остана само ветерот да шава по празните амбари. 
    Војната ги зеде двајцата синови, а набргу и синот на воде- ничарот го причести попот.
    Од коленото остана само Аритон и кревкото машко челаде, внукот Гого, последната Капкина надеж.
3.
    Оној октомври, триесетичетвртата, кога Черно земски го уби крал Александар во Марсеј, Гого Капка помладиот веќе се прчеше и се пореваше низ улиците на Париз.
    Школијата не му тргна од рака и покрај сите маки што татко му Аритон ги претрга по него. Од уката ништо не излезе. Ја утна и смандори работата. Ептен ја окашка, што се вели. Реалната гимназија во Солун можела чуда да направи, ама чудото криви дрва да исправа уште не се случило, велеа.
    Најпрвин си ја тепаа главата со него по трговија та. Потоа Аритон крена раце и го бркаше од бакалницата до Солун и назад. Непрокопсаникот чиракуваше едно време дур татко му крепеше душа, ама кога Аритон одненадеж ја скина, тогаш Гого забатали сè.
    Си ја летна друм под нозе, па кај очи фатат таму ум сече. Главата му беше празна, а џебојте недупнати, а со празна глава и недупнати џебои и летањето полесно одело.
    „Пари, пари - па цел свет!“ зборуваше дедо му. 
    „Парата рајски врати отвора!“
     „Плати па клати!“ зборуваше синот на воденичарот. Да. Тоа го велеше дедо му. Ама Аритон не велеше така. Тој пееше поинаква песна. „Ако сакаш среќата да те сака“ велеше тој, „треба самиот грб да ѝ подметнеш. Сè што спечалив не ми капна од круша. Треба добро да се стисне газникот, треба здраво да се наплука тупаницата,“ велеше тој. „Мене в Америка сенката ми ја скинаа. Ѕрцките ми ги извадија дур фатив камен.“
    Подоцна, многумина што поминуваа низ Равен, на враќање, голи и со дупнати џебови, малку од ненавидност, малку од набедливост, од срам, од што ли, кога ќе им го спомнаа Аритона небаре чавки ќе се разгракаа над гробиштата. „Аритон ли,“ велеа, „ај, море, нефела е, ама што е право, право е. Тој манук маткана си ја тераше. Белки посаглам од нас да не бил? Не, џанам. На два вола сено не знаеше да раздели, вол в газ не знаеше да убоде, ама ете.“
    Велеа, парата вудве ја цепел. Море, и триж. И појќе. От- првин си беше како и сите, велеа. В црна јама се газачеше. Риеше како крт, три години сонце не виде. „Од овој зелник масло не вадите,“ ни се мајтапеше. Мислевме, се шекнал човекон. Ама, не. Тој друг есап си имал. Со ѓавола си ја есапеше. Од борч кусур правеше. Лево око за десно продаваше, а со другото на- мигаше. Чешитиште беше тој Аритон. Го гледавме, едно време почна и весници да бистри. Побледе, пожолте, чиниш офти- ка го лапна. Се мавна, се витоса, велеа. Аритон по шпекула се алнал. Не е ни чудо. Тој и самиот себеси ќе си се поттурнеше за парата. Везден нешто си шепкаше и прикажуваше. Самиот сметки си правеше. Како чифутиште се одроди од сите. „Со кого муабетиш, бе, Аритоне?“ ќе го задевавме. „Јал анѓели, јал ѓа- воли ти се на гости?“ А тој се штукнал, далдисал, ни бе-е-е, ни ме-е-е.
    Напкун, на сина си му велеше: 
    „Коа старото аро фати магла оттука, црно ни се пишуваше. Беме за никаде. Кучињата ало не ни го јадеа. А Турчето крене глаа, кумитите на Брло војвода на магариња бумби то- вареа и истовараа по пазариштата, на ајван-пазар во Равен, по чаршијата, по селата, кај очи им фатат. Атентати сред бел ден вршеа. Што народ оградиса, еј. Турчето стега, Брло стега, едното тепа, другото дави, едното â змија апе, â смок цица, другото магаре со бумба те оптегарува, едното пари сака, другото житце пека, а од каде житце, јаваш бе асансанамит, кога вода в очи немаме, земја немаме, стока немаме, работа немаме, само аргатлак, ништо немаме, пуста немаштија, лете ‘ргаш по афион, тутун, оризишта, од мрак стани во мрак легни, а јас коџами- ти ерген, браќата, стриковците твои, момчиња, капка, што се вели... зиме... под черги се свиваме, а цревата божем гајди ни цивкаат...
    Еј, пусто турско, море... 
    Дедо ти, токмакот, си ја летна... 
    А јас кога ојдов... голем калабалак... голема џева беше. 
    Србо оттаму, Бугаро одваму, Турчето од анасана, што мо- ре војска се проврве, врволица опшча беше, чуми, поразии, а Равен им беше како средокрак. Кај Сеча Срб, кај Подсеча Бугар. Црн Врв - ничија земја. Луда Мара - граница. А на мостот - две стражи!
    Едни со други очите си ги вадеа. Â замиже еднио, дру- гио нож в грб му забива. Како орли се распердашија по Равено. Сполај му на бога шо навреме свиткав опаш, деф та куртул што се сторив... ама браќата... оф браќата... стрико ти Петре... и Томе... Томе кроткиот... завалијата... лесна земја да им е... кумановско коски остаија...
    А и сега мајката си ебало. Од лани навака, на генерало мерката шо му ја зедоа, главата не знам кај ми е.
    Паламатија црната боја ми ја поттура да ја чалдисам во магазата, ѓоа катран ми продава, а кумитите парите ги земаат. Ја пара, ја душа. Кај да се обрнеш, од секаде оган. Нагоре високо, надоле длабоко, оттука огин, оттаму вода, каде врат да скршиш. Зор.
    А ти... пурјак... заар... комар... роспии. Како мајка те роди такво курвариште. Крвта ќе ми ја исцицаш. Ист дедо ти си, магаре низаедно. Врз коските, врз гробот ќе ми се посереш.
    А имаше Аритон Какпа, меѓу своите чести настапи на болеста, што го гризеше неговото гровнато и истоштено тело, и поубави думи за својот син единец.
    Тогаш знаеше со часови да му раскажува за Америка, за маките што ги претргал дур „спестил некоја паричка.“ (Како е да е - сè на него останува. Од капка сме, од капка и ќе окапеме. Ѓоа со отров племето ни е задоено).
    Му зборуваше за окапијата по рудниците, ама не штедеше лавои и за шпекулата.
    „Голема јагма беше тоа, синко мој. Сон не ме фати цели три години. Весниците ги грабав како улав. Не квачев јајца џа- бе пет години, јас и писмото почнав да им го чешлам. Здраво се растарашкавме по шпекулата. „Шоферот на богаташот, - вели, - го вози сејбијата и ушите си ги чули на радиото во карот да ги фати последните вести на Бетлеем Стил, оти, манукот, пеесет акции таму фатил. Чистачот на џамојте кај трговецот, метачот демек, трча од канцеларија до пошта да бутне наврат-нанос некоја цркнувачка кај Симон; некоја си слугинка за еден ден обрнала черек милион; неписмен овчар од Вајоминг сал за еден ден продавал и купувал иљадо акции...“
    Голема јагма беше тоа, синко мој. 
    Шпекулата царуваше. Умот на сите ни зајде по шпекулата. Оној Кулиџ, претседателот, велеше „на богаташот му треба сал еден ден да стане двојно побогат, а на сиромашниот два за да стане двојно посиромашен.“
    Така беше. 
    Ама напкун дојде оној Хувер, јас, сполај му на бога, навре- ме си ја врзав бовчата. Слушнав после голема каша, голема ме- шаница се замешала. Мене не ме фатија горештините во Волт Стрит. Многу народ голтнала берзата. Сè живо оградиса. Колку што има милетија ова кралство, толку без работа останале. Многу наши, што после мене дојдоа, чуда расправаат. А во Солун и сам се уверив. Читав во весниците, секој ден едно чудо народ само се отепувало. Лоши времиња најанаа...“
    „А го виде ли дедо ми?“ ќе прашаше младиот Гого Капка. 
    Тогаш Аритон наеднаш ќе обесеше нос, се стушуваше, ќе замолкнеше, ќе потемнеше и ќе го набркаше од собата.
    Никогаш ништо не му рече за дедо му Гога. Не го спомна ни на умирачката. Му рече само да ја чува магазата, да не им попушта на кумитите на Тодора, оти тие кожата сакале да му ја одерат, „туѓината непара Бугарино ја милуат“, рече, парите не се кај мене, нека вели, парите се на банка, в Солун.
    Така и си умре. 
    Со парите на уста.
    4.
     Таа година, во октомври, долж авенијата на Елисејски- те полиња, рестораните и бистроата беа полни. Сè уште беше пријатно да се седне надвор и да се ужива во меркањето на но- вите шапки и фризури на парижанките. Циганското лето ги растураше своите последни гнезда во крошните на дивите кос- тени. Купишта жолто лисје се меткаше под навевот на благиот ветрец.
    Гого Капка се смести до самиот раб од тротоарот. Нарача капучино и почна да се вслушува во цврчорењата на околните маси. Сè живо зборуваше за кралот Александар. Момчето кол- портер му поттурна „Матен“. Се загледа за миг во сликата на атентаторот Черноземски и истиот момент трпки му минаа низ снагата. Не знаеше каде, не знаеше кога и како, ама тоа лице тој веќе бездруго некаде го беше сретнал. Му се стори необично познато и блиско. Гледаше во сликата, гледаше во соседните маси и се вжари сиот наеднаш, како да беше затечен во некоја срамна и недозволена работа. Му се пристори како наеднаш сите да му се втируваат, небаре, ако мрдне, истиот миг со прст ќе почнат да го покажуваат и ќе удрат сложно и жестоко да му се потсмеваат, да се валкаат и превиткуваат од смеа поради неговата неволја.
    Немаше време ни да мисли, ни да сфати што токму се слу- чило, тоа ја надминуваше неговата моќ за расудување. Остави десет франци на масата и стана со вцрвено и бескрајно навре- дено лице, како пред малку некој да му потурнал празен стол под задникот. Се крена и се витоса кон Плацот на слогата, без цел. Некаде пред Тиљериите фати такси, изгубен и сеедно џа- рејќи се во сликата на Черноземски, па откако сврте кон ули- цата Риволи, од чврчорењето на таксистот одвај го улови она „у-у“ и тој миг му се пристори дека овој будала (белки) со во- ловски рогови го кити (‘му-му“, му се слушна) и најпосле збр- кан промрмори „Черноземски“ (како да се правда), на што так- систот само громко се насмеја и, откако сфати дека е странец, ги симна рамињата, ја минаа Бастиља, дури кај Сент Антоан Гого му подвикна „Булевар Дидро“, ри д’Пеиљи, пансион „Ше Терез“. Му плати набрзина, мина, прелетувајќи го со погледот домочуварот - консержјето и се искачи без збор во својата малечка соба на четвртиот кат. Се испружи врз расклатениот кревет со сè кондури, не слекувајќи го ни палтото и се загледа бесцелно во испуканите тапети на ѕидот.
    Пролетта, кога тргна ваму, во Симплон-ориентот, некаде пред Ниш, ручајќи во вагон рестора нот, тој запозна еден млад човек, што му се претстави како Методи Чанков. Беше облечен по последната мода, во убав темно-син костум на риги, украсен со сребрено ланче што дискретно се подава од елекот, па сепак не личеше на некакво си таму конте белосветско. Веднаш можеше да се забележи, уште при самото влегување во ва- гон-ресторанот, од целото негово однесување и движење, дека убавата облека ја носи сосема природно, како да сраснал со неа и, да не му се обратеше македонски, Гого Капка бездруго не ќе го земеше за нашинец.
    „Слободно?“ праша. 
    Гого Капка само му кимна, не гледајќи го. 
    Седна спроти него, извади сребрена табакера и го понуди со цигара.
    „Благодарам. Тукушто ја изгаснав,“ рече Гого. 
    Се погледнаа за миг, како да се испитуваат. Беа приближно на исти години (сепак Гого ќе беше помлад за едно две-три), а по ставата не се разликуваа многу. И двајцата беа мошне строј- ни, здрави и лични мажи. Гого Капка беше на 23 и за разлика од него немаше мустаќи а ла Шарло.11
    „Методи Чанков. Велешанец.“ рече дојденецот, одвај забележливо, потстанувајќи.
    „Јас сум Гого Капка, од Равен.“
     „А, од Равен ли? Јас имам некои роднини таму.“
     „Навистина? Па, кои? Равен не е Стамбол, нели. Можеби ги знам.“
    Дојденецот некако здрвено се подисправи и го впери својот значаен поглед во Гого, не криејќи дека му годи она што допрва има да го соопшти.
    „Прво, мило ми е што и вие не го вртите името наиќ, а инаку, знаете, јас сум му некаков си зет на Панчо Михајлов.“
    Гого Капка не рече ништо на тоа. 
    Методи Чанков како да беше малку непријатно изненаден поради таквото однесување на новиот познајник.
    „Што? Нема белки да ми речете уште и дека не знаете кој е Панчо Михајлов?!“
    „Сум чул, како не.“
     „Панчо Михајлов... братче, тој ти е голема ѕверка... глава- тар, што се вели... треба да се гордеете што сте од Равен.“
    „Е, да, сум чул. Сум чул, како не!“
     Тој миг пристигна јагнешката чорба за Гого Капка и тука разговорот околу Панчо Михајлов запна. Потоа келнерот веднаш го сервираше похованиот мозок и овошната салата за Гого и тоа го стори со сета своја умешност (Гого пред тоа го одби менито, велејќи му „вие знаете што е најдобро, на сливар сливи не ќе му продавам“), а дојденецот, очигледно примамен од миризбата, ја изврши истата нарачка и за себе. Тој веднаш понуди пијачката да ја плати и побара убаво разладен токаец. Келнерот му рече дека нема ни токаец ни какво и да е друго разладено вино и тогаш мораа да се задоволат со кригли пиво.
    Се чукна со Гого и му наздрави,
     „Дал господ здравје, токаецот нема да ми избега. Утре ќе отседнам во „Маџаш Пинце“, „Гундер“ или“Гелерт“. 
    „Маџаш Пинце? Каде е тоа?“ праша Гого.
     Методи Чанков ги искриви веѓите, небаре, жив извичник му го покри челото.
    „Будимпешта, зар не.“ 
    „О, така ли“, рече Гого. Пак се гледаа испитувачки. Дојденецот виде дека на него- виот сопатник ни влакно не му недостига, помисли дека е трговец, или, уште поверојатно, студент во некој од европските центри, но кога виде дека човекот не знае за „Маџаш Пинце“, токаец и слично, а згора на сè млако го прима и името Панчо Михајлов, малку го олабави првичниот налет. Гого Капка вед- наш ја разбра неволјата на дојденецот и побрза да се оправда.
    „Ова е мое прво подолго патување. Досега сум бил само во Солун.“
    „А. така,“ рече Чанков. „Разбирам.“
     Вечерта, штом стигнаа во Белград, тие веќе беа пријатели. На Чанков не му требаше многу да го уверува да му се придружи во патувањето. Гого, и така имаше патен билет само до Белград. Тој немаше средено со визата. Чанков беше мошне задоволен од одговорот на Гого Капка дека тој, поправо, и нема некоја строго утврдена цел.
    „Просто, сакам малку да си ги испружам нозете, малку да проакам,“ му велеше тој на својот нов пријател, а овој, чиниш, тоа одвај чекал да го слушне. Како веќе искусен „Европеец“. тој му призна дека Париз бездруго е „круната на таа царица Евро- па“, ама да се оди направо таму, без да се види Пешта, а особено Виена, а Виена, оф братче, Виена да не се види, тоа ти е..., тоа ти е исто како ништо и да не си видел, оти таа е вистинската Европа, срцето и срцевината нејзина, пак потоа Берлин, и што е најважно - Италија. Италија! Оф, Италија! Не знаеш таму кај попрво да се свртиш. Око да ти види. Венеција ли, Фиренца ли, Рим ли, или пак Неапол. Имал право оној што рекол: „Види го Неапол - па умри! Не, не, братче. Ако ти тропа џебот, за другото ич не бери гајле. Колај работа.“
    Ги оставија пљачките на станицата, накачија по Балканска, се пикнаа во „Рускиот цар“, потоа се шлаеја по Теразие, преспаа, утредента Гого лесно мина кај официелот на Министерс- твото за надворешно дело, благодарејќи ѝ на препораката од еден богат Влав што ја носеше со себе (патем, се зборуваше дека тој Влав, на времето, за роденденот на кралчето, на Алексан- дар му подарил позлатена новороденска количка!) и најпосле, му се придружи на својот пријател Методи Чанков.
    Во Пешта не останаа долго. Сè на сè, два дена и една ноќ. Тие, вистина, отседнаа во „Маџаш Пинце“, ама Гого таму одвај ако се состави со Чанкова. Чанков него го остави сам и си се загна некаде со автомобилот што постојано му беше на располагање, по некоја своја многу важна работа („важна за делото наше“, како што често му велеше подоцна) и разбра дека бил во логорот Јанко Пуста.
    Тогаш црвчето почна да го разјадува Гога. (Логори-мого- ри, што ќе му се тие такрафати, си мислеше). Дури се шеташе долж бескрајните кејови на Дунав, не можејќи да им се нагле- да на прекрасните мостови, што сепак го заморуваа малку, по- сака веднаш да си ги нарами пљачките и да се витоса оттука, ама токму кога цврсто реши да му сврти грб на Чанкова, тој по враќањето во хотелот, веднаш налета на него. Толку располо- жен не го беше видел.
    „Братче, те честам! Го симнав гајлето од врат. Ајде да се испијаниме, да се натрескаме, па што сака нека биде. Ти уште не си пробал унгарски паприкаш. Чардаш, паприкаш, токаец, цимбала, виолински лелеци и огнени танци. Мајко-о-о! Ти не си галел румени снајки со бисерни парти над челата, со зелени блуски и бели куси сукни со фалти и жипони, со црвени чиз- мички и разни џамаданчиња. Крвта да ти зовре, еј...“
    Методи Чанков, таа вечер, навистина го исполни вету- вањето. И се натрескаа и се испијанија и пробаа унгарски пап- рикаш и видоа огнени танци и галеа чардаш-снајки и блуваа во апартманот на велелепниот „Маџаш Пинце“, редејќи црвени банкноти под цицките, папокот и венерините брегови, како врз некои бели погачи на Баднивечер. Небаре од некој длабок и темен бунар, сè уште одекнуваат пијаните крикови на Мето- ди Чанков во ушите на Гого Капка, тука, во скромната кварти- ра на парискиот пансион „Ше Терез“.
    „Кукли-и-и! Ај да ве дари бате Чанче. Ај да ве накити чиф- те Чанче, како елки за Божик да сте ми. Ај ти една боско пушти млекце за мајка Блгарија.. ај ти друга боско... за слободна Ма- кедонија... а папокот..., нека биде папокот за бате Панчо... о-о- о-оп, бате-е-е! Фанфулите... фанфулите да се логори... нека се логорите Пуста и Липари... а манукот што се здрвил нека е ча- совој... нека ги чува... нека влиза и излиза како што му е ќеф... еј, момче-е... Гого, бре... терај, мајката... утките ништо не разби- раат...“
    На пат за Виена, Методи Чанков како на кадро му ја свет- на сликата на таа нова Европа, „Нашето дело“ легна пред него како ченкарната рамница отаде Дунав.
    „Си се запрашал ли некогаш, Гого, братче, зошто на Маке- дончето сите мајката му ја редат? Не? Сигурно дека не си. Ни јас не ќе знаев, да не ми кажеше бате Панчо. Бате Панчо ти е глава. Главаипол. Тој на сите манџата ќе им ја запржи еден ден. Ќе им го потсири млекцето, ќе видиш. „Винаги на грешна стра- на си го вртевме газот, затоа сите нè пердашеа. Решето нè правеа,“ вели бате Панчо. „Со голем камен и в глава к’цај ја змија- та.“ Така зборува бате Панчо. Затоа тој и кај Дучета се стаи. А за него, велат, чул дури и Хитлер. Не е мала работа, еј. Знае бате Панчо што прави, ај ти.“
    Во Виена, пред Судостер штацион, ги пречека „шоферот“ во црн Мерцедес. „Шоферот“, што толку му се израдува на Чанкова, со својот до очите спуштен качкет и тупкање по рамени- ца, без нималку сервилност или злоба на подреден, со она штр- баво „арно сме, арно,“ на Чанковото „како си, бе, бај Величко,“ „шоферот“, чиј темерук сурат сега вкочането ѕури во Гого Кап- ка од првата страница на „Матен“, во овој скромен француски апартман, тој „шофер“, значи, е, еве, овој, тука - Черноземски!
    (Ја види го ти, шопиштено! Ама токмак сум бил, мајката!).
     Гого Капка не можеше на себеси да си дојде. Немаше веќе никакво сомнение. Не можеше туку-така да ја утне, кога толку му се изнагледа на тој сурат пролетва, во Виена. Кај ќе мрднеше Чанков, тука беше и тој - Величко Ѓеорѓиев, алиас Владо Черно- земски. Оти тој, Чанков, во отсуство на главатарот, во отсуство на „мозокот“ на организацијата Панчо Михајлов, тука во Вие- на, беше сè; командант, дарматор, лиферант на „нашето дело“. Гого Капка разбра дека неговиот пријател како свршеник на внуката од сестра ѝ на Менка, жената на Панчо Михајлов, тука и пали и гаси. Живееше во отмена квартира на Принц Алберт штрасе и уште првиот ден како пупунец го помина и изнашета својот нов пријател по Виена, околу Рингог, од Баумгартен до Шенбрун, од Шенбрун до Пратер, завршувајќи со Цесарската воденица на островцето Штранбад. Го испрчи Гого Капка на предното седиште во црниот мерцедес, небаре е крал, а одзади се смешкаше тој, Методи Чанков, со својата свршеница Надежда и придружничката, некоја си млада студентка од Софија, што живеела на Сердика со бледо и испиено лице, не без извесна привлечност и по име Христина, инаку журналистка и авантуристка, исцело верна на „нашето дело“. Таа постојано ја потпевнуваше романса та за докторот и туберкулозната од улицата Парцалива и го подбуцнуваше Гога да ѝ раскажува за Равен, сè за Равен и околу Равен, зашто никогаш до сега немала среќа да го види, а како што знаете тоа е родно место на „нашиот учител Панчо војводата“. Гого се бранеше како умееше и знаеше (тој ништо не знаеше за она што тие сакаа да го слушнат), а на навалувањата да ѝ признае дека е добар стрелец, тој веќе ништо не можеше да измисли, и сакајќи да се откачи од неа, отпердаши дека никогаш во животот не фатил пиштол в рака. На тоа, Христина само се раскикоти и изнасмеа, велејќи дека тоа не е верно и дека не може да биде, оти „Равен е најко- митскиот, најкрвавиот и најборбениот крај во родината“.
    Гого Капка не можеше да сфати во каква врска се борбените интереси со бледото и испиено лице на госпоѓицата Христина и романсите за туберкулозната девојка од улицата Парцалива.
    Реши да ѝ сврти грб. И набргу го стори тоа. Воопшто не се потруди околу неа и на крајот, иако тој ни најмалку не беше свесен за тоа, си прибави кај неа некоја чудна љубопитност, што толку му тежеше. Што повеќе бегаше од неа, таа сè повеќе го бркаше.
    За сето време, само тој, Черноземски, со никој не зборува- ше, како никој и да не го забележуваше дека е тука, меѓу нив.
    Утредента, Чанков се потруди својот пријател од Равен да го израдува уште со една новост.
    Му рече: „Имаме билети за „Бург-операта!“ 
    Гого Капка немаше ни поим дека таква чест од страна на организацијата не се прави на секого и не се прави секој ден.
    Тоа беше голема евала. 
    Вистина, не се даваше „Пер Гинт“, на програмата беше „Веселата вдовица“ од Лехар, ама Чанков не пропушти да му ја раскаже приказната за славниот подвиг на неговата тетка Менка од пред девет години, што крена толку џева по Европана. Христина и овој пат не го испушташе од заб, сè туку се задеваше со него.
    „Што, зар нашиот равенчанец не слушнал за Бург-операта?! И тој ми се кажува од Равен. Равен е нашиот Пиемонт, а тој не чул за тетка Менче! Можеби господин Гого не лаже кога вели дека никогаш не фатил пиштол во рака. Немојте уште многу да ме уверувате во тоа, зашто најпосле и ќе поверувам.“
    Вечерта, по претставата, Величко ги префрли до стариот „Захер“, каде пиеја француски коњак, играа „Ламбет-вок“ и слушаа Штраусови потпури. Кога примашот во еден миг се нај- де меѓу увата на Методи Чанков и неговата свршеница Надеж- да, ѓаволестата Христина се наведна некако доверливо кон Гога и гледајќи го право в очи, бесрамно му шепна:
    „Верувам дека сепак во еден од тајните џебови на панталоните криеш убаво набиен пиштол, зар не?“
    „Ако си толку сигурна во тоа, бркни па најди си го сама“, рече Гого, на задоволство на останатите, кои од сè срце се изнасмеаја.
    Но Христина ништо не ја запре да продолжи со него да се мајтапи. Ту го гали, ту го тепа. Пред малку го погали и веднаш потоа пак реши да го тепа.
    „И треба пиштолот секогаш да се држи на штрек. Зимоска, кога ги суредивме оние болшевички и еврејски партали на улиците, еден од нив (тој беше најбунтовен во полицијата) си личеше на тебе како јајце на јајце. Да не ти е брат?“
    Се замеша и Чанков. „Не претерувај, Христина. Престани веќе еднаш!“ Гого беше уште погласен: „Ти си луда!“ ѝ свика. „Што сакаш ти најпосле од мене! Јас сум прост Македонец и многу-многу не ги разбирам тие твои тинтири-минтири.“
    Таа плесна со рацете од задоволство.
     „Конечно, те налутив! Ете, значи и ти си знаел да се лутиш. Гледаш ли како апсаздан Равен знае да експлодира. Ти подарувам валцер. Станувај!“
    Гого Капка нигогаш пред тоа не беше во опера. Танцуваше како шпиртосан. Не знаеше ништо за политика, немаше прочитано ни една убава книга. Беше тапа за тие работи. Христина си играше со него како мачка со глушец. Шенгуле си го имаше. Пуздер го правеше. На малечкиот прст си го врткаше. Да не беше така чудно, убаво и вкусно дотеран, да немаше става на силно и стројно мажиште, таа ни мрсулот врз него немаше да си го исекне. Вака, сепак, си наоѓаше некаква сметка во задевките со него.
    Подоцна, во станот на Чанков, кога најпосле останаа сами и откако таа се излигави околу него, небаре на гладен мачор риба му поттураат, тој посегна по неа. Отпрвин му стегна две здрави шлаканици, го разубави со неколку драсканици и најпосле жестоко и бесрамно му се подаде, врескајки како со камшија да ја бијат, небаре се тера мачка во февруари.
    Две цели недели Гого Капка се шуткаше и акаше со нив по Виена, чекајќи да биде миропомазен од патријархот Панчо Михајлов, но откако јавија дека патронот непланирано отпатувал за Италија со својот хрватски побратим и го одложил доаѓањето во Виена за уште десетина дена, тој се обиде да свитка опаш. Му рече на Чанкова дека е веќе нестрплив да се мавне нанекаде, дека ќе се вклучи во „делото“, такса и парична помош и рече „ќе бидам на врска“. На разделбата, Христина му подари пиштол. Мал „браунинг“, рече. Ветер и магла. Никогаш веќе очите не им ги виде.
5.
    Во почетокот, Гого Капка од јазикот вртеше колку да си побара леб и вода. Иако никогаш не можеше ни да сонува дека од лебот можеле толку марифети да се стокмат, та дури и на метар да се продава, тој разбра дека неговото знаење тука многу нема да му чини, оти овие ѓаволишта леб тукуречи и не јадеа, а водата во Париз ја пиеле само болните.
    Првите дни дури најде квартира, од гар д’Лион скоро и не се одлепуваше. Се туткаше во ќошот на кафе-ресторанот „Синиот воз“ сето време. Се надеваше дека ќе најде некој нашинец и така барем ќе си ја олесни работава. Е, ама, секој ден не било недела, та Чанков везден како мечка да игра околу него. Зор му се виде, пустињава.
    Ако влезе в такси не знае што да му каже на манукот. Ако се спушти до шмен д ферот, не ќе знае ни кај да влезе, ни кај да излезе. Жива мака виде првите денови во Париз. И да сретнал тогаш некој од нашите, никој не му се јавуваше. А тој пак неоти личеше на нашинец. Со оние негови платои што му ги донесе Аритон од преку море, токму беше некоја мустра. Појќе личеше на некој си гангстер, отколку на наше ѕвере.
    Париз вриеше како во кошница. На пазарен ден во Равен не ќе се испочукаш со луѓето олку како во овој котел. И ај, да речеме, во Равен само на пазар ќе те испогазат. Тука, кај врат да свиеш, насекаде авара. Цуцка народ, бре. И никој во никого не погледнува. Да се дамлосаш на улица, едно чудо народ ќе те испогази, ич окото нема да им трепне. Тисканица до анасана. Среќаваше полно питачи, цигани, играчи, танчери, свирачи, са- кати, гиздави, сојти сенекакви, каквитине пердушки дуваа накај Гого Капка, ама нему му се прикажуваше дека сите тие ѓаволиш- та си имаат некоја своја занимација, секој си ја тера својата работа, секој си ја брка својата оправија, само тој шаткана-маткана си ја тера, безделничи и денгуби везден без чаре.
    Ама лека-полека, убавата облека и префрлањето од скина- то во празно низ улиците, си го стори своето. На ченгииштата, на мазниците и роспиите им се лепеше како гатка в око. Нема- нема, некоја распердушена чучулига ќе му се втиреше и ќе му зажужукаше на уво. Ќе го зграпчеше под рака и правец шантана. Тие нашарани мустри се меткаа по улиците повеќе од сите сурии гулаби што тука и на јадењето ќе ти се окашкаат ако ги пуштиш. Фрлаа по сто оки ливанто на снагата и го влечеа под рака Гого Капка, небаре е бебе та постапалка ќе му чинат. А може пак и така да било. Токму со нив прооди, пезевенкот. За два-три месеци, тој веќе научи да си побара и леб и за со леб, и катак со сè лебот знаеше да си побара и да зајде кајтине, во каква ли сакаш шарена и весела дупка свиваше Гого, и жед да уталожи и опаш да извлече од разни матканици - се искурнази Гого. Се фати дикишот.
    Најде некаква мулатка, Алжирка, што ли беше пустињата, таа се закачи за него, како крлеж, како болва му се напика в гаќи, со недели не му даде да се издиши. Де „шу“, де „жу“, по цел ден кој што прави таа шушуш, жужуш, паламадење само, лапни-голтни, стани-падни, опни-стегни, му ја искрши корк- мата, пуздер го направи, ама пак, најодзади, тргна работава.
    Тој веќе заоѓаше Пигал, го надушка и Фоли Бержер, се стаи и Мулен Руж, квакна и Трокадеро, здраво си ја фати работава Гого Капка. А летото, кога удрија горештините, и Ница и Монте Карло и Кан ојде. Кусо да не бил, чаматарот.
    Две години Гого Капка акаше и се пустеше низ дуњава, ни- кој за јуначконо здравје не го опита. Му беа години кога мажот и по невеста се лакоми. Ќе го јаане некаква жиговина по снага- та, нема кој со вода да го гаси. Ќе боцне половината, нема кој со маст и топла ракија да го истрие. А чоек без нееста е како дрво без плодови, велеше Аритон.
    Кој си бил - никој, кај си одел - никаде, што си правел - ништо, зборуваше тој.
    Две години нему никој ништо не му подаде. Ни сушелка, ни мушмула никој со рака не му подаде. Тој слушаше и помнеше само едно - дај. Ако пружиш празна рака, таа така и ќе си остане, дури не малакса, дур не се умори и не си окапе, пус- тињата. А питач не си. Ни чергар. Ни литарка. Тука царува са- мо давачката. Света давачка. Ако даеш - ќе ти дадат. Ако немаш што да дадеш - лајна. Една голема давачница го снајде. А не беше титиз. Лека му беше раката.
    Така го виде Париз Гого Капка.
     И гулабите... и гулабите што ги примаше на рамо кај Сен Мишел и тие прво бараа да ги наклукаш.
    И онаа гулабица... онаа гулабица Лудмила Чарни на, зар не... онаа препелица од казиното во Монте Карло, притисната во канџите на едно распердушено и остарено орле, на која ед- наш ѝ го отвори кемерот... и кафезот...
    И таа.
     И таа прво се наклука и потоа првна нанекаде.
6.
      Полека стивнуваа парадите околу Блум, Мусоли ни чекореше кон Африка и грмеше зад марешал Бадољо, во Шпанија фифна работата, Хитлер ја подмачка оската - виде Гого колку е часот.
    (Пукна тиквата, бреј). 
    Тој го размени последниот чек на илјада франци кај Ротшилд и си ја накриви шапката. Тука немаше веќе ништо во тие кујни што не пробал.
    На патот му беше здодевно, помисли за миг да се спушти до Италија, но ги среќаваше по пат, на станици те и по градовите, долгите бригади доброволци што се упатиле кон Шпанија, и бргу се откажа од тоа. Ги слушаше викотниците, песните, паролите за Република та и сето тоа некако му беше неразбирливо и чудно. Се движеше како низ некој полусон и дремка- та постојано му се лепеше на очи. Само одвреме-навреме ќе се штрекнеше и ќе потстанеше, како да се разбудува од некое долго и тешко пијанство, како да се освестува од некоја длабока несвестица. Бескрајната треска полека како да попушташе.
    Во Загреб, под крилото на некој сопатник, и не сакајќи, ѕиркаше во „Радничке новине“ и ги гледаше насловите за штрајковите, безработицата... 
    Немаше желба за ништо. 
    Пак го совладуваше уморот и сакаше да заспие и да не се разбуди веќе, сè дури до Равен.
    Се чувствуваше како партал за бришење прав. Овде, кај што веќе толку му беше омразно и тешко, никој не го испраќа- ше, а таму кај што се упати, никој не го чека.
    По краткиот престој во Белград, стана, поревајќи се низ коридорот на возот зад локомотивата што тргнуваше, сакајќи троа да се освежи во тоалетот и таму, наеднаш, се стаписа сиот и се судри со Лудмила Чарнина.
    Викна, се провикна по неа откако го одмина, но таа или не го забележа, или не го препозна, или, а белки тоа и ќе беше, не сакаше да го препознае.
    Ја викаше по име, но таа свитка опашка (лисицата) и се од- далечи низ тесниот коридор на возот, бегајки како попарена. Тогаш на Гого Капка наеднаш му зовре крвта, се срути по неа, ја настигна, ја грабна за раменици, ја крена в раце како цицалче и почна да ја бакнува, ја опсипа со бакнежи како улогав, како божем диво животно е, ѕвере, а таа се прпелка, се брани и вика напомош колку што ја држи гласот... Тој недоветно и пелтекаво, низ пена и бакнежи, вреска дека е тој, Гого, Гого Капка, зарем не си го познава својот галубчик, јас сум твојот капкан, вели, па така ме викаше ти самата, зарем не се сеќаваш, јас сум тој, истиот јас, т’атрап, тон пиеж, дајне фале, пак те фатив во кафезот, како тогаш во „Анри Четврти“, во „Карлтон“, во Визбаден и Карлзбад, кога те дворев и кумев, кога арчев по тебе како да сум некој ин- диски махараџа, јас што плиснав цело азно, котејќи те во перја и хермелин, јас и никој друг, јас, магарето - Гого Капка.
    Таа се тегле и прпелка од него како некоја јагула сред Црнодримските слапови и најпосле му исклизнува од прегработ. Тогаш се случува токму она за кое подоцна не ќе може да се сети ни на судот, ни во нишките зандани низ сите свои пет затворенички години, ни кога и да е подоцна.
    Ќе ја фати рачната сопирачка и со сета сила ќе повлече надолу, сопирајќи го возот, како да држи детска играчка во рацете. Ќе настане тревога. Ова е брз воз, а не млекарџиски коњ, та да стои кај ќе му текне. Ќе нанишани со минијатурниот „браунинг“ и ќе испали неколку пати во паднатата дама, што се пре- виткува низ коридорот. Подоцна, на судот, ќе дознае дека е непресметлив и дека во настап на лудило посегнал врз животот на благородничката мадам Ставропулос, оставајќи ја со трајни последици за цел живот - и со едно око.
    Ќе ги издржи петте години затвор, (лудницата веднаш му ја заменија со затвор) ќе излезе и едно време ќе квачи во своето равенско гнездо. Ќе ја дочека окупацијата, ќе падне во неми- лост на бугарските власти, кои отпрвин ќе се обидат со арно да му ги здиплат парите, а потоа неколку пати ќе го претепуваат и ќе му се закануваат со смрт. Тој, пак, повеќе од инает, отколку поради што и да е друго, ќе одбие да им го предаде златото, кое Аритон одвај го дочува од комитите. „Ве знам јас вас,“ ќе им рече. „Вие му ја зедовте мерката и на татко ми.“
    Ќе успее некако да им опстои на тормозењата и тоа ќе е единственото дело на блудниот син поради кое Аритон Капка не ќе се преметка во гробот.
    Најпосле, мртов, измрцварен и бесчувствен, ќе попушти. „Србите ме затворија, Бугарите ме тепаа, а ако ви е за злато - нá, носете го! Кршете глава со него вие, клетници, црвени што се кажувате. Купувајте барут со него, та не црвени, ами крв сторете се со него, мене не ми го треба, аир не видов од него. Кршете глава, убивајте се, тор-топ сторете се, само од очи ма- вајте ми се. Дуњата ако сакате запалете ја. Нá!“
7.
    По ослободувањето, властите го прашуваа што сака да работи, а тој им велеше дека нема ни дете ни коте, ни куче, ни маче, ни крава ни жена и дека не му е до работа, до ништо не му е, само нека го остават на мира. Кај ништо, му велеа, кај можело ништо да не се работи. Умре тоа, му велеа. Денес сите лебот со работа ќе си го печалат. Со работа и со пот.
    Е, па, ај, ако е така, велеше тој, турете ме некаде ноќен чу- вар и така вампириште се сторив, ем дење ќе си спијам, ем не- ма суратот никогаш да ми го гледате.
    Веќе не беше млад, и така му чинеше. 
    А како малечок, паметат постарите, дедо му, предедо му, синот на воденичарот, постојано го залажувал со Солун.
    „Од Солун се гледа Америка,“ му велел. 
    Жените врескале од лутина. „Вампириште низаедно“ викале по него. А тој сепак знаел да го намами малечкиот Гогосо лижавче ли, со шеќерче ли, со каква-годе дребулинка, ќе го накачел така ридишта на и му велел:
    „Али сакаш да го ѕирнеш Солун?“ 
    Детето веднаш се фаќало за јадецот. 
    „А-а,“ велело.
     „Сосе деда ти и сосе татка ти?“
     „А-а, сакам.“ 
    Тогаш го подземал одзади, го фаќал лефтерно за увцата и наеднаш го кревал високо, високо преку врат: 
    „Али ѕиркаш колку е Солун далеку?“ 
    „Ѕилкам.“ 
    „А морето, го гледаш ли морето?“
     „А-а.“
     „Е, оттаму се гледа Америка.“
     Потоа ќе се врателе дома и старецот ѓаволски ќе му намигнел. 
    Така растат децата, му велел. 
    Уши така растат, крескале жеништата. Магареш ки ќе му никнат.
    А сега, Гого Капка, сâм, стои среде празната куќарка зад честарот и гледа во напукнатите греди од таванот.
    (Ќе го ѕирне ли оттаму Солун?!)
*
    Три дена некаков пес-скитник стои и завива покрај напуштената куќарка. Надушкал реа од скапана човечка мрша и не се тргнува од прагот. Ветрот што излегува на третиот ден, ја шири миризбата надалеку. Така и го наоѓаат Гого Капка, обесен.
    Но со него не се сотре племето Капкино. 
    Оти, нели, од век-и-веков се знае: 
    Таму кајшто некогаш течело, секогаш ќе капе.


НЕМАТА МОРФА
1.
    Еден уморен човек, облечен по мода од измина тите времиња, постојано се вртка околу благајната на циркусот, а има очи на коцкар и време на располагање. Покрај него, веќе со часови се метлеат најразлични лица, лица на питоми минувачи, рамнодушни безделни ци што си го отепуваат денот и лица со погледи од кои дури и крадците се жестат.
    Во ова случајно попладне, кај ледината од крајбрежјето на Голема река, зад грбот на Равен, јужните ветриш та како гладни пци пак се нафрлаат врз овој провинцис ки дремеж.
    Тој миг, откај Црвените Скали, се зададе таа: Немата Морфа. 
    Има развеан фустан околу колковите, замрсени коси околу образите, го вртка својот опаш со мимолетноста на далечна пустинска игуана, прилега на танчерка на жица дури од високиот електричен столб, првата труба на циркускиот оркестар со патерици се качува по хроматските скали, се насмевнува и крева рака Немата Морфа, чиниш ќе полета и ќе заброди низ прозрачната прегратка на јужните ветришта над Равен, низ недофатната вибрација на големата шатра и ќе се влее во здивот на љубопитната толпа.
    Се сретнаа пред влезот на циркусот. 
    Таа. Немата Морфа и тој острелушен стар прч, Големиот Рок.
    Како и толку години пред тоа. 
    Низ ветриштата на Равен.
    Немата Морфа, која, бездруго, по милоста на прерано изгубената мајка и ветерничавоста на татка си, беше чедо на неизвесноста, барем во онаа мера, во која секое малечко суштество дојдено на свет под зодијачкиот знак на девица може да се смета за такво, по повеќе од десетина години, ветерот, еве, пак ја навеа во Равен.
    Во еден ист ваков март, уште тогаш, кога таа сè уште им ги крадеше куклите на маалските момичиња, кога душата им ја вадеше на илјада и еден начин на сите, „Бохемија“ првпат при- стигна во Равен. Чудни беа околностите под кои Немата Мор- фа место во сиропиталиште се најде под шатра. Да не стоеше така изгубено пред влезот на циркусот, тогаш, пред толку години, којзнае дали вака сигурно сега ќе се нурнеше во него. Не им остана време на горномаалските сеирџики ни да се соземат. Ќе ја преметкаа на чешма дури и ден-денеска. Чувал господ од секакви чуда и ѓаволи, од кој-ти-не мустри белосветски, шаре- ни јата вртиопаши и тој ѓупски сој. Кушари и ветрогони. Речи што ќе речеш, ама крушата под круша си паѓа, па тоа ти е. Таа си е чедо на одбегнат татко, натемаја.
    А тој, Големиот Рок, кој во почетокот најде само едно из- губено петнаесетгодишно момиче, немо, зачудено и недолж- но, пред влезот на огромната шатра, ја зеде да му се најде како жива мета за неговите остри пиратски ножови, што како венец ги плеткаше еден по еден околу нејзината прекрасна немуш- та насмевка, дури здивот им замрзнуваше на сите во арената, па дури и на егзотичните животни зад кафезот. Ја расечуваше надве во затворен сандак, а таа му ги подаваше чиниите облечена во шорц, му ги подаваше гулабите, сите шарени шамии и абракадабри и акаше со него по дуњата, со живот скитнички и чергарски, по патиштата и јабаните, на тркала, му готвеше и го гледаше, сè дури не почна да му виснува мустакот и брадата, косата да ќелавее, а острогочните очи веќе никого да не успи- ваат во арената. Врз сите алови што ја снајдоа Немата Морфа, убавињето ѝ беше уште напанагон. Имаше, ѓаволицата, кожа со ситни златести дамки и руменикави влакненца, уста сочна и полна, но немоќна, очи коси, вдлабнати и меки, коси само- вилски и некој чуден трепнеж во мртвиот глас, кога во ретките мигови ќе се подналутеше или зарадуваше (небаре црцори некаква јапонска гејша), имаше колкови на сирена, а раце нежни, мирни, како везден да држи китка памук во нив.
    Ете, таква се појави Немата Морфа сега, во Равен.
     Кој можеше да помисли, а камо ли да рече, дека од тоа кресливо и голуждраво чавче, ќе се испили вакво чудесиње. Само маѓепсничките очи на Големиот Рок можеа да гледаат толку надалеку.
    Тој сега нежно ја подзеде за раце и тргна низ толпата кон блиското комби.
    Тргнаа низ Равен и почнаа да го викаат народот за на џумбус и на циркус, а тој веќе цел ден се тлачеше откај Црн Врв, оти беше свет ден, денот на четириесетте маченици и Младенци.
    Големиот Рок и немата Морфа лазеа бавно низ сокаците и улиците на Равен со циркуското комби. Со монотон глас, со глас што се губи низ виулиците на Равен, Рок го повикуваше народот на вечерната претстава на „Бохемија“, а Морфа лежеше на полското креветче во комбито, го галеше со своите долги маники рани прсти својот верен волчјак Карго и се втируваше преку прозрачната завеса на прозорчето во улиците и минува- чите на Равен.
    Тоа веќе не беше нејзиниот Равен. 
    Сè беше исто. Сè беше тука. И рекичката Луда Мара, и мостовите и маслинката, но тоа веќе не беше нејзиниот Равен.
    Таа ги препознаваше овде-онде лицата на минувачите, но веќе не им ги знаеше имињата. Го слушаше тивкиот шум на Луда Мара, но тој шум веќе ништо не ѝ кажуваше, па дури ни мирисот на веќе зазеленетата маслинка не го чувствуваше за свој. Лицата што ги препознаваше, лицата на минувачите, таа позната, но безимена толпа, како да ја плашеше Немата Морфа и сега таа со силна желба и цврсто го притискаше на градите својот верен Карго.
    Сè е тука. Сè е исто. Можеш и со дланка да го допреш, но тоа измолкнува, слизнува и бега од сетилата, бега како исплашена и гладна птица од прозорецот, како ветрушка, како искра и мисла, како ненадеен судир на искрата и мислата што ќе го изгорат сеќавањето, како заборавеното име на врвот од јазикот, со вкус на пепел.
    Ах, Карго мој, мислеше и јачеше Немата Морфа. 
    Ах, Карго мој. 
    Големиот Рок, тој стар и острелушен прч, гледаше одвреме-навреме во растреперената Морфа, низ чии насолзени очи се мешаа радоста и тагата и не знаеше што се случува со неа. Чувствуваше само силна желба во себе да ја стегне, да ја привие и да ја запомне ваква пламната, вивната и отворена, но веќе одамна немаше сили за тоа. Човекот првпат му завидуваше на песот.
2.
      Истиот уморен човек, облечен по мода од изминатите времиња, се метка наоколу и најпосле се фаќа за опашката на големата редица пред циркуската благајна; дебелиот скараџија се проѕева, а продавачот на лозови го смирува своето куче што се нафрлува врз новодојденецот со силни лаежи; зад првиот ша- тор се крева крилото, а таму во импровизираната Одаја со криви огледала некој немќорест комедијант вика на сет глас и се кара со суфлерот, кој пак ја зафрлил некаде книгата на смеата и сега којзнае по кој пат лошо ја води претставата; првата труба на циркускиот оркестар вежба хроматски скали како да се искачува на патерици и губејќи здив останува да лебди во пукнатините на расцепениот балон-дилижанса, од кој како да истечува песок и вее прав во очите на минувачите (тие љубопитни орди); однекаде пак се појавува човекот со старомодна облека и купува лоз; една танчерка на жица тепа некакво црномурно детуле; трговецот од онаа страна на реката стои на балконот и си го облекува својот празничен костум (можеби единствено него не го засега сиот овој циркус); група ученици оди во паралелки, а пред нив директорот чекори како војсководител и небаре како главниот циркуски маг што им измамува на гледачите сон на трепките и како некој слаткоречив негромант во панталони од плиш (од карневалскиот реквизитариум на Арлекино, Пјеро и Форнарина) се судира на влезот со Немата Морфа и речиси ѝ се оцерува во знак на сеќавање и признание за последниот триумф во градот на нејзиното раѓање.
    Во доцна неделно попладне, Немата Морфа, девојката од гума и мета на сите пиратски ножови во овој циркус, тргна со својот развеан фустан среде ветриштата на Равен, разминувајќи се со вештина на тропска игуана со цели толпи минувачи, сè до касарната на аголот од улицата и назад и да не беа тие постојани и настојчиви неделни натрапници, чаматари, пијаничишта и мајтапџии, таа бездруго ќе се нурнеше крај река до центарот на градот. Вака, мораше да се прибере навреме.
    Дојде како некоја малечка и некрунисана циркуска при- нцеза во најзабавтаното гратче на југот од земјата уште еднаш да им ги одгатнува со тајни знаци, шифри и ишарети таинствените линии и писма на дланките од неписмените татковци од одбегнатите синови и да си поигрува со судбината на своите празноверни сограѓани. За волја на вистината, таа не го правеше тоа поради некоја вродена добрина во срцето, или скромна пресретливост (иако многумина тоа го поврзуваа со Севишниот и беа склони да веруваат дури и во најзаплеткани лаги), туку од една сосема практич на причина да им бркне во кесето, а ако тие сега се толку штедри како што се покажуваат, кој им е крив, нека повелат да го повикаат макар и за миг сеќавањето на годините, кога таа мораше да се витка како црв, да се довиткува како верверица и најпосле да заглави во сиропиталиштето во предградието на големиот град. Уште во времето кога беше сосема беспомошна, ненајадена, гола, боса, отфрлена и нема.
    Татковците на одбегнатите синови можеа (да сакаа) да го турат макар и палецот на секоја тапија, која донекаде би ја олеснила која и да е Морфина состојба, но тие не го сторија тоа. Зошто постапија тогаш така, сега веќе никој не се сеќава. Единствено што може со сигурност да се каже е тоа дека Не- мата Морфа својата тешко стекната вештина во одгатнувањето (писма, судбина од дланка и ѕвезди) треба да ѝ ја заблагодари на својата родена мајка и на нејзиното деноноќно окапување над нечистата руба од градскиот ајван-доктор и донекаде на до- кторкината носталгија по човековиот род. Овде, бездруго, тре- ба да се бараат и остатоците на некогашните чергарски наезди на Равен, по што овој град надалеку е знаен. Равен, најјужната точка на земјата, им беше последно уточиште на тие преселни јата птици. Небаре, рајски остров.
    Немата Морфа, која однекаде (веројатно по татка си) беше страсно приврзана на неизвесноста, на збор тргна со циркуската шатра (како од неа да проговори стариот чергарски зов) растурајќи ги убавите обичаи на овој крај да се држи што по- далеку од сите вртиопаши, гледарици и вејветри. Но, крушата под круша си паѓа, зборуваа луѓето. Таа и онака си е скитничко дете. Чергарско чедо. Нешто што е далеку од навиките и таби- етите на овие кротки и кутри луѓе: семе на гревот и рожба на одбегнат татко, натемаја, хм!
    Неа ја замелуши циркускиот блесок, тој огномет од бои, тој шарен летачки ќилим.
    Беше како ретко кој од нејзиниот циркуски круг, уверена во моќта на ѕвездознанието, предавајќи се сета на тајните од Одајата со криви огледала. Без оглед дури и на тоа што со луѓето се разбираше само со помош на прстите, острите гестови и мимики и најразновидни ишарети и изрази на лицето.
    За неа светот не беше валчест. Нејзиниот свет беше аглест, шилест и остар. Крив. Криво насаден, ќошест, на ќостреме. Тој како пирамиден врв го сечеше небескиот свод. А циркуската слава ја сметаше за иглен врв. Иглен врв под балонот што лета.
    Сепак, таа ги најде сите свои изгубени кукли и крпчиња, своите чудесни монистра, сите стобојни одежди и илјадолики маски, ги сретна најсмешните, најживите и најлудите бај- ки, кловнови, тимпанисти, магови, илузионисти, скротители на ѕверови и цимбалисти, голтачи на бенгалски пламени, хохштаплери и трапезисти.
      ѝ се потчини на таа луда тајфа што прибегнува на илјада и една итроштина и валкани трикови на заводништвото, носејќи ја жедна преку река, а валканоста, зборуваа и најстарите циркузанти, не доаѓала сама од себе.
    Немата Морфа ги ококори своите длабоки темни очи, впи- вајќи го секој збор и откривајќи ја, дури и не сакајќи, единстве- ната вистина: ИМ СЕ ВЕРУВА САМО НА ОНИЕ, КОИ УМЕАТ ДА ЛАЖАТ. Иако мудриот Езоп рекол: „На лажливецот не му се верува, дури и кога ја зборува вистината,“ таа сепак најпосле го најде својот пат - со измама ќе стигне и до својот сопствен татко. Патот до корените е полн со трње. Во книгата на ѕвездо- чатците наидуваше на безброј познати имиња, но тие повеќе прилегаа на телефонски именик, отколку на семеен албум.
    „Толку си убав, господи, што со малку труд би можел лес- но да го замениш дури и мојот роден татко“, им објаснуваше таа со ишарет на сите мажи што ќе ги сретнеше на својот пат.
    „Ќе ме насетите по ветрот“, им покажуваше таа со дланки- те од циркуската арена, стоејќи меѓу огнот, факелите, ножовите и дивите ѕверови. Се лепеше врз работ на гримизните завеси, излегувајќи од пената како одалиска и стоејќи гола пред Одајата со криви огледала.
    „Го бараше татка си, а го најде својот Господ“, се фалеше потоа еден безумник, за кого злите јазици плеткаа секакви чуда, а другиот ден тие исти зборови, небаре се од стакло, се тркалаа по улиците на Равен, небаре продавачот на самосвиречките шишиња ги трампил за џамлии со маалските шејтани, кои везден собираат џепарлак за циркус. Оттаму, како непотребни фигури во шахот, ги јадеа сè помоќни и помоќни силници, додека нештата со некоја скоро неверојатна брзина и сила не добија крилја и како да се птица-злокобница, се надвија над градот.
    Морфините довикувања и потери се топеа како треперли- ви, лоени свеќи во темнината и провевот на ветувањата, даде- ни во Одајата со криви огледала, која и онака стокатно ги умножува.
    „Морфа не е девојка, Морфа не е риба. Таа е полудевојка и полуриба. Таа не постои. Таа е само една вештачка, една восочна венецијанска кукла што плаче“, зборуваа најљубоморните жени од Равен.
    „Морфа е најпрекрасното суштество на светот“, одговараа, пак, најголемите женкари и мераклии од градот. „Со неа човек може стопати да згреши, а таа за тоа нема ни да писне, ниту пак може некому да се пофали за сторениот грев.“
    Прикаските, тие стоглави аждери, се бркаа низ улиците и сокаците на градот. Една поневеројатна од друга. Стана дури и мачно да се гледа и да се слуша сето тоа. Луѓето почнаа да се прашуваат кога веќе еднаш ќе свиткаат опаш тие циркузанти и ќе се витосаат од Равен. Кога ќе летне и ќе се маглоса тој шарен балон отаде Црн Врв.
    „Ах,“ викаа жените од Равен, „во најцрн пекол нека гори таа пуста Морфа, што му ги краде на Господа дните, а нам ма- жите ни ги балосува.“
    Загатката со својот татко, Немата Морфа не можеше да ја реши. Како сè да беше во заговор против неа. Како ни луѓето, ни бог да не го даваа тоа.
    Своите циркуски пријатели веќе не сакаше ни да ги прашува.
    Останаа уште попот и матичарот од Равен. 
    И Провидението. 
    „Која сум јас“, се прашуваше во себе најпосле Морфа во немоќ и уморена од предолгото трагање и тапкање во место. Со поглед од кој дури и трепките мрзнат.
    Се вртеше околу себе како некоја полудена ветерница во Одајата со криви огледала, но одговор не најде.
    Немата Морфа, сета возбудена и нема, се обиде да продре до заклучените врати и да избега од Одајата со криви огледала, но гледај чудо: клучеви има илјада - а Господ дал само две раце.



ВЕТРИШТА НАД РАВЕН
„Славата е недоразбирање, а можеби и 
највалканиот вид на недоразбирањето“ 
Хорхе Луис Борхес 
(„Пјер Менар, автор на Дон Кихот“)
    Со години живуркам и се влечкам по малечки, затантени места. На југот. Во длабока провинција. На младини, се обидував да свијам гнездо во некој од оние мамутски лавиринти, со кои денес толку се креваме на големо. Но бргу, многу бргу ми домачна. Тоа катерање угоре - удолу, тоа јазење á таму á ваму ... Впрочем, сите тие куќи во кои живеев некогаш, веќе одамна се урнати. Дали само од земјотресот?! Не верувам. Освен тоа, јас сум си јужно ѕвере. Сонце ми бара душава. Не би можел без својата уличка, без своето црвено ритче, црквичката, без ста- рата маслинка крај Луда Мара, без оние мои чаматари - мајта- пџии, без мурдарлаците и берберските досетки, без оние будалетинки, божјаци и сакатници на веков, што сè уште се меткаат по сокациве, без комшиските зилјарки со јазичишта коџамити камшии, без сите пелини, лутици, отровници, пцојсаници, адапсазџии, праматарштини, без таа своја семка пиперова, без тие свои везен - ѓердани, без таа лута црвеница, грутка - семеница, без таа душа ал - алова од која изникнавме.
    Денес сите удрија на враќање. 
    Велат: без корења не пркнавме. Јанѕи и јаловичишта се сторивме. Пеплосавме. Плевел се изродивме. Не роди пустињава ни колку за семе.
    Ветрот сите ќе нè развее еден ден. 
    А од земјата сепак можеби тој ден ќе из’рте и некое луто главче.
    Враќањето кон себеси измачува. 
    Најдално, најмачно и најдолго патешествие. Како некое чудесно паѓање од Црн Врв со четириесетте маченици. Јас такво враќање одбрав. А во паѓањето, белки некој добар ветер ќе ме навее во Равен.
    Моите искинати, растргнати и рогати сништа понекогаш, така, ќе се сплеткаат со голата вистина. Потамина. Непендек. Без некоја очекувана предвесница и природно, иако, признавам, од ден на ден, сè поретко. 
    Но што се може тука. 
    Вистината, било да е гола, или пак наметната со по некое шарено крпче, од памтивек си пати од немоќта кон завод- ништвото.
    Вистината си е вистина, а сништата сништа. 
    Човекот е сплеткан некаде меѓу сето тоа и тој може да трепери, да се витка и истргнува, да се тегави, небаре е клада што постојано ја подлизнува пламениот јазик на минливоста.
    Од зависта кон птиците создадовме митови. Уште да не беше птица и проклетата кукавица. И да не бевме до колена насадени во земјата.
    (А доцна е за бегство од Никодија во Тонгузија.)
    Со пљачките и дисагите, не бива Велево магаре да си, небаре Јосиф од Трбушница да си, со ајвани и пцости, наместо со учени поповштини, со недоветни бајмаци и изматуфени вештерки, со свои ветрогони по сопствени ветерници, со свое жито по сопствени мелници и товари, бостански плашила, јата дроздови ...
    Д-и-и, стопаницата! ... 
    Сè што имав со себе, на грб си нарамив.
    Торбиштето со семсекакви дрангулии го настенкав.
     Не знам зошто, но решив и отпатував. Тргнав по верните ветришта на Равен. Едно чудо акање му сторив, откако сништата повеќе ми се смилија од онаа гола вистина, што од ден на ден сè помалку љубовници ја обидуваа, а сè повеќе бербатници ја милуваа.
    Ја оплескав работата. 
    (Намижана одев - нагледана сонев.) И среќавав семсекакви мустри и сејмени по патов. Го сретнав она старо аро Гого Капка, и копукот Торлак го видов, не ме одмина ни Станко од Горно маало и Јакима Камбура го видов, ме умеа и Леко Ганѕуро и Сута Дурмиш и Будо недоветниот, сите, сите градски чаматари, чкулавци и салапатии ги сретнав.
    На свет ден. На Младенци. На четириесетте маченици. Ко- га се качувавме на Црн Врв. И ги фрлавме четириесетте камен- чиња. Сè живо и диво се искачи на Црн Врв тој ден. И бев со нив. И ги фрлав четириесетте каменчиња кон Равен, како да си ги фрлам четириесетте години живот.
    Тој ден. Свет ден. На Младенци и четириесетте маченици. 
    Ја сретнав и Немата Морфа, кутрата. По толку години пак ја видов, убавињата. И оној острелушен прч Големиот Рок. И Маестрото го видов. И оној, брате, големтеец Иполит. Црвениот Иполит.
    По толку години.


БУДО
1.
    Со денови ѝ зборуваше: „Не биди луда! Што ѓавол барам во тоа забаточено селиште од бога сургун. Па уште и да имам таму некого, ајде - де. Ама вака ни душа, ни манг’р. Оние двајца изматуфени старчишта, ничкосана чардаклија од ќерпи- чи, лудиот Будо, од кого и крс’ и некрс’ кренал раце ... и никого појќе. Па, речи ми, ајде, што по ѓаволите барам таму?! Не ман- дори везден туку - така и немој веќе ништо да ме прашуваш. Балкан е тоа, мила моја. Б-а-л-к-а-н!“
    Работникот на Citroën од Равен и Фламанката midinette од Ypres се разбраа. Само квартирот голта една третина од зара- ботувачката. И бар да е некој квартир. Она, беден ќумез 4 со 3 во поткровјето на четирикатницата во Rue de Paris на Ivry sur Seine. Ете, тие тоа го викаат квартир. Убав plaisir, зар не. „Па? Повели - патувај и плисни цело азно за посрана кал, mon bijou!“
„Сепак. Една е мајка,“ вели таа.
2.
      Од Orly до Сурчин, одвај ако се погледнаа. Му рече: „Какви сака нека се - ете: твои се. Нема што да си префрлуваш.“
      „Не ететави,“ рече тој. 
      Од тој лет, таа само тоа го запомна. 
      И она попладневно акање и дремка на аеродромот, сè дури лежерниот алт на спикерката најпосле не ги повика патниците за линијата 910.
3.
      Сите шарени магазини си личат еден на друг. Како јајце на јајце. Разликата е само во цената, мислеше таа.
      Со досада ги отфрли.
       „Чуј. Штом стигнеме таму ...“ почна од наоколу тој, „може- би малку ќе те косне брат ми Будо.“
      „Па, што му е?“ 
      „Ништо. Сепак поарно ќе биде ако го одминуваш. Знаеш, тој е малкуцка, онака ... ветерничав.“ Го гледаше сета стаписана. 
      „Господи, колку се мразиш самиот себеси!“ ѝ се откина од очај.
4.
    Полноќ. Бајракот на Турција на небото од темна свила. Опаш на змиулест сокак зад халогените светилки на таксито. Мостот на реката Луда Мара, нагниен и
    џумкав, одвај стои на старечките нозе. Долу, среде темницата, надојдена од есенските дождови, Луда Мара, азган и пргава, врапито се срутува и рие низ разјадените ридја на оваа јужна пустелија.
    Тап ек се протега и губи среде модрата темнина и сурата есенска измаглица.
    Зад секој ќепенец снове некој призрак. Зад секоја пукнатинка ѕирка некоја влечуга. Миризба на шталски лепешки. Магарешки уши садносани. Коњски труп се плеснал в’ ќошот покрај јаслите. Зад ѓеранот - низи тутун, везени пиперки, лук. Тикви. Зад портата мачјо око. Овде - онде ќе брбне слеп лилјак. Од некаде ќе клукне клукајдрвец. Лепетење на був. Зов на кукавицата. Ко да болскаат светулки. Ко да демнат острици од ножои.
    Најпосле - се затвора кругот. 
    Тараби. Кал. Пес.
    „Колку?“ 
    „Сто.“
    „Што сто?“ 
    „Марки, „ се знае. 
    „Многу, кардаш.“ 
    „Многу на душмани. Ова е Мерцедес. 100 клм ту-ретур. Плус кал.“
    „Тинтири - минтири.“ 
    „Дип си наш. Дерам јас и подлабоко. До голо.“ 
    „Е - де. Играат ли франци?“ 
    „Швајцарски?“
     „Не.“ 
    „Дај што даеш.“
5.
      „Насмеј се! Насмеј се!“ вели кумата. 
      „Насмеј се! Насмеј се!“ вели свекрвата. 
      Золвата молчи. Таа молчи. Ништо не разбира. Се вртка и сука со часови. Никого и ништо не разбира. Ќе се фати за бовча - цигла ќе исчепка. Ќе набастиса на ламба - ја светнува мрак. Ќе влезе во овоштарникот - во ѓериз ќе пропадне. Сè криво и ќораво. Откако влезе тука. Со задникот ќе мрдне - троножец прднува. Крива што е жива.
      „Белосветска ѓидија“, вели кумата. 
      „Белосветска ѓидија“, вели свекрвата. 
      Золвата молчи. Таа молчи. Ништо не ги разбира. А беше мукает. И сега е. Колку ги има. И ќораво и сакато. И второ и петто и седмо и деветто колено. И шлен и плен. Само да не се тие темни очи мунѕосани. Трепка, седи, молчи и зјае. Како теле во шарена врата. Леле, мори, мајко! О-о-о, светол и пресветол! Оф, леле! Ама снајка нè огреа!
      „Бледа е ѓоа мити икона,“ вели кумата.
       „Бледа е ѓоа мити икона,“ вели свекрвата. 
      „И ама ги нашарала очите,“ вели кумата.
    „Нашарала, мори, еј, та ем филџан сторила,“ вели свекрвата. 
    „И не е лика спроти нашиот делија,“ вели кумата. „
    И не е лика, ни прилика не е,“ вели свекрвата. 
    Золвата молчи. И таа молчи. Ништо не ги разбира. Ооој! 
    Рипа кумата. Пискаат жеништата. Стигна ракијата. Блага. Румена. Ене го и чаршафот. Сет е лочкосан. Го развеала кумата. Пискаат жеништата. Бега кумата. Ја бркаат стрвлите. Паѓајте дождој. Удрете громој. Жал да ни е за фарбата за јамболии, по- жал да ни е за неа, отколку за снајкината сојтарија. Ооој!
    „Ајде, кумо! Ајде квачко гаќареста! Фрлај партали од бес- ните газишта! Слечи лисо, слечи стара ѓидијо! Леле јаран! Па на вранец јава. На вран оган. На лута Арапина. Мадиња од кромид и алат од праз. Не врткај опаш. Не, јанлаш, јанѕо мами- на. Ќе излутиш црна Арапина.
    Пискаат жени. Пискаат женишта. Писка кумата. Писка свекрвата.
    Золвата молчи. И таа молчи. Ништо не ги разбира.
     Од ѕидовите ѕиркаат урочливи очи.
6.
    Влегува Будо. 
    Којзнае како влегол. И откога е тука. Но него никој и не го запикасува. И што ѓавол има него да го есапи. Се знае тоа. Од помтивек е така. На мажиштата ни носот не смее да им про- молкне низ тој свет женски понеделник. Но Будо ... друг есап си е тоа. Тој едвам дали е и тоа. Којзнае што е тој. Будо е Будо.
    Се смешка. ѝ приоѓа. Ја фаќа срамежливо за раце и поле- ка ја извлекува среде врескотот на запурничавите. Никој не го гледа. Кој би го видел. Како од земја да изникна. И како тоа на сите да им е сеедно. Одамна.
    В’ очи ја гледа. 
    Сакат, чкулав и цеди некои недоветни матнила. Се свиткал пред неа. Здрвен. Молкнат. И ја гледа в’ очи.
    Таа стои среде куќа, сета в’ бело, кршна, нема и трескавично гледа во тој нестварен лудак што не умее да зборува, не умее да молчи и оди, го слуша тој продорен врескот на збеснатите снаи и не знае каде и не знае што потаму ја чека. Би се мушна- ла и во глувчова дупка. Во земја би пропаднала. Тоа ли е пос- ледниот данок на тој варварски ритуал? Не. Не знае тој ништо. Со рацете сал прета и го вперува прстот во братовата слика на ѕидот. Најпосле сфаќа: „Да. Тој е таму. Долу. В град. Пие. Со сватовите.“
    Разбра. Разбра сè. 
    Ја гледа право в очи. Насмев на благодарност? Тоа ли е тој? Тргнува некој гутурален пролом од неговите недра. Тој е скоро вон себе од радост. Чудото се случи: Нему таа му прозбори. Нему, единствено нему. На Будо.
    Се напрега. Се обидува. 
    Повторно. Сега тоа е далеку потешко. Нема да успее. Не. Ја утна. Трепери. На усните пена. Таа некоја нова смисла и троа надеж што тлее на искривените усни, подавајќи се во пената. Не. Одмавнува. ѝ олекна.
    Ја води со себе. Пусто темно собуле. Сето в темница. 
    Пали свеќа. Ене ги нејзините слики од свадбата и брачното патување по белиот свет. Раскош на далечниот град, покрај ништожниот канделабер и светата мајка Богородица.
    Стои и гледа како без здив. 
    Му набрекнале вратните жили. 
    Напнат е како стрела.
     Тоа се оние исти очи, мисли таа. Истите братови очи, само што е сето тоа сосема поинаку. Очи на разумот и очи на матното исчанчување. И таа блага невидлива нишка што ги разделува. Како тоа не можеше досега да го сфати?
    „Немој да се мачиш, Будо! Ни говорот на мудреците не ти помага. Немој ништо да ми зборуваш. Никогаш ние нема да се разбереме - со говор. Сфаќаш? Сфаќаш ли, Будо?“
    Тој мрда со усните. Ги тегне своите прсти. Се свиткува и паѓа пред неа. Копне.
    „Да,“ вели таа. „Икона. Јас. Што јас? Таа? Да - таа и јас. Си личиме!? Зар!? Не! Не, Будо!“
    Тој ја ниша главата во некој луд грч и ги фрла своите мрџгави мустаќи врз нејзината трепетна дланка. Таа ги крева рацете во очај и истиот миг сфаќа дека ѓаволот летна во светлината на скалилите.
    Сама е.
     Го притиска челото што гори.
     Ги стега градите што се надигаат.
     Го нема веќе божјакот пред неа. 
    Солзите самите нагрнаа откако исчезна стравот.
7.
      Утредента, на испраќањето, Будо го немаше.
* * *
    Веќе два долги часа Boing-от ги оре памучните полиња на западното небо. Притиснати еден до друг, како да извираат од некој кошмар, најпосле здогледаа некое езерце на врвот од пла- нинската земја, во срцето на Европа. Беше како зачудено риби- но око, над кое сонцето ги спрострува своите долги мрежи и сега немоќно се отима и белее под нив.
    Сепак, како малечко огледалце од детските игри, некој им ги испраќа своите тајни сигнали и, тие, изгубени во својата безнадежна љубопитност, не можат веднаш да сфатат кој е во поголема неприлика.
    „Знаеш, - вели тој, - Не мислам дека богзнае колку те вчудовиди Будо.“
    „Не,“ вели таа. 
    „Ме чуди тоа,“ вели тој.
    „Твојот брат Будо ги има твоите очи,“ вели таа.
     „?!“
    Таа само благо му се насмевнува и му ја подава својата рака. Ја гледа втренчено, иако сонцето му бие право в очи. И молчи.



МАЕСТРО
    „Ѓавол да го земе, акаш и пустееш низ дуњава со години и туку нема - нема, кога најмалку му се надеваш, ќе ти брбне в глава, никој друг, ами некаков си Будо, Торлак, или Глифур. Зар само такви цвеќа виреат во Равенот, мајка му стара, ќе речеш. Толку блиски, толку драги луѓе си оставил во Равенот, а ете, на ум везден в туѓина ти идат сè некои такви мустри. Како гатки в изворска вода во лејката се стајуваат. Речи што ќе речеш, ама да ме убиеш не знам зошто е тоа така,“ им зборуваше Самоник, познатиот Маестро, славен трубач и од познато музичко коле- но, ојден од Равен уште пред петнаесет години во белиот свет. „Нема да ми верувате,“ им зборуваше тој на собраните музи- канти околу него, што очите ги беа закопале и ушите начулиле во него како во светец, „ама златна пара давам, така, во пари- зите и лондоните од некаде да се зададе Тулумот, или некој ти таков ќелеш. Тè, крстаме - лебаме!“
    Така ти е тоа, братец.
     „Ме прашувате за пари и награди,“ продолжи Маестро. „Има. Има. Дал Господ. Само, што ми вреди тоа. И парите и на- градите на човека му идат доцна. Предоцна. Човек треба да се радува дури е гол како пиштол, додека му пее петлето, а штом најанаат парите и наградите, готово ти е со него. Тука му е мер- ката. Сандак. И готово.“
    Така ти е тоа, братец. 
    „Ме викате Маестро. Знам. Фала ви. Се нагледав јас во животецот секакви мајстории. Видов чуда и чудесии. Ѓаволи и бесови. Еден манук во Италија свиреше како да е маѓосан. Уште само муштикот што не го изеде. Еден црнгел од Америка фаќаше такви височини, умот да ти зајде. Арно ама, слушајте ме сега добро што ќе ви кажам на сите. Слушајте ме и запом- нете. Поголем мајстор од Лемко Циганот ниту сум слушнал, ниту пак ќе слушнам. Што? Не ми верувате? Знам. Си мислите вие Лемко, Циганот, па ај. Е, не е така. Ми требаше дуњата да ја преорам, света и пресвета да се нагледам, па да го разберам тоа. Тој што прави со јазикот, двојно, па ги врти оние негови мајстории, на еден здив, без воздух, па мислиш како камен од Црн Врв да се тркала, како Луда Мара да ти здивува, тоа ниту го чув, ниту ќе го слушнам некаде. Да. Лемко Циганот. Не чу- дете се. Тоа не се учи. Тоа се раѓа.“
    Така ти е тоа, братец. 
    „И уште нешто. Му купив труба. Нова труба. На Лемко Циганот. Вечерва ќе ме водите кај него за да му ја дадам. На серенада. Јас, Маестрото, вечерва ќе му свирам под прозорецот на Лемко Циганот. Сите пари, сите награди ќе ги фрлам в Луда Мара, ако Лемко не го чкрапне прозорчето. И трубата ќе му ја дадам.“
    Така ти е тоа, братец. 
    „Тоа сакав да ви кажам.“

ЦРВЕНИОТ ИПОЛИТ
    По цели дваесет години, едно пролетно утро, ненадејно во Равен осамна и Црвениот Иполит.
    Сет Равен се шашардиса кога, по толку време, пак го здогледа Црвениот Иполит.
    Но една работа е да го испратиш Црвениот Иполит од Равен пред цели дваесет години, а друга да го пречекаш во истиот тој Равен, славниот и насекаде знаен Иполит.
    Тој се прочу во белиот свет како ненадминат мајстор во градењето кули и неговите слики можеа да се видат во сите весници на светот.
    - Господи, ова ли е нашиот Иполит Црвената! - се крстеа и чудеа жените по сокаците, а постарите им го покажуваа на децата, небаре Иполит Црвената е мечка на дајре што ќе заигра.
    Ама најголем зор од сите им се виде на градските главатари. Не знаеја, кутрите, кај да се свртат, што да бекнат, каква метанија и што евала да курдисаат за тој проклет Иполит.
    Не се шушкаше џабе низ Равено оти токму тие пред два- есет години му ја удриле клоцата на Иполит Црвената, а тој, кутриот, фатил усвет, па кај друм влече, таму ум сече.
    Веднаш се расчу дека тој, Црвениот Иполит, ни пет пари не дава за ќилимите и музикантите што му ги прчеа на плоштадот. Тој, завалијата, си дошол оти мајка му, старата Очка, испуштила душа, на свет ден, на Прочка, просто да ѝ е.
    Голема беше пизмата на Црвениот Иполит.
    Три дни од дома тој ни глава не подаде, освен што отиде до гробиштата Новоселски, а и таму, освен што постоја над свежата хумка едно две - три минути, од колата и не излезе.
    Шофер го возеше, едно младо сокле со окалки го пригодуваше и тој не сакаше за атерот на Равенчани ни носот да го мрдне. Едно сепак Иполит Црвената не можеше да изесапи: како не се најде јунак во целиот Равен, та куќата, старата дедовина, да му ја урниса штом гнездото го растури уште на младини. Оти баш куќите, тие виснати грбучки над Равен, куќиштата му го донесоа тоа дереџе, да се мавне и да се витоса од дома.
    Тогаш, млад, бесен и курназен, каков што си беше, пелива- нот, им велеше на градските главатари: „Равен го селиме отаде Б.! Тука, од овие стари чардаклии угур нема. Отаде Б. ќе изградиме нов и поубав Равен.“ Но тие, градските главатари, за арно или за лошо, не го послушаа. Сега, има и друзи лакрдии и муабети околу одењето на Иполит Црвената. Се зборуваше на времето дека тој, онака мал, сугаре и џуџе што се вели, се за- гледал во некоја си фиљанкишика, сега снаа да ти биде на Џибре кафеџијата, демек, и оти таа убав к’ч му фрлила на Иполит Црвената.
    Било што било, едно никој не одречува: ако си останеше Иполит во Равен, завалијата, сал ќе си безердисаше, ќе си го земаа шапшал и афорес довека. Вака, убаво се виде на што излезе есапот со Иполит Црвената. Оти не велат џабе старите: „Не кажуј како сме, ами шо ќе бидеме. Две добра, на една перница не лежат.“ Иполит си беше мало човече, ама пргаво, што се вели.
    Утредента, кога Иполит се стокми за да си оди назад, на порта му клекнаа десетина делии, сè одбор јунаци. Му носеа големи понади, не бива болен ќе е, а згора придале и некои ал - ѓувезлаци (крпчиња и китапи) (сè црвени и со златен ширит опточени), па ќе му велат: „Славен сину Равенски, ова ти е дар од градот, за кого многу стори. Равен ти благодари!“
    Иполит се оџари во дојденците, се доближи до прозорецот, се накашла и промрморе под мустак: „Ветер и магла сторив за Равен - а друго Равен и не заслужува,“ и им го врати рушветот.
     Гостите си погледаа во топуците како шпиртосани, не бива леген клучка вода зовриена на глава да им истурија. Иполит Црвената во нив гледаше како крал на џуџињата и си ја крена раката, небаре, дворјани да отпушта.
    Гледаше замислено преку прозорецот, зад чардакот на својата стара куќа. Да, помисли Иполит Црвената. Истите грди куќи, истите грди улички што се накривиле кон овој ист грд плоштад. Не бива, му намигаат, или се мајтапат со него поради тие грди и глупави нови зданија, со кои го накитиле. На гуде џангарлак. Од готово - вересија. Руши, уривај, крој, преправај, на магаре седло ставај. Во старата грдотија имаше барем некој склад. А убаво им велев да го преместиме градот на другата страна од реката. Старото сал да го закрпиме и да изградиме еден нов и поубав Равен. Ветер и магла!
    Се врткаше Иполит Црвената низ старата чардаклија и го чепкаше и шараше правот од старата покуќнина, покриена со големи бели чаршафи, фрлени наоколу, како што се фрла чар- шаф врз скорешен труп.
    Од оџакот на соседната куќа летна штрк. Самиот себеси си прилегаше на некој остарен штрк. Како Силјан Штркот. За миг му легнаа думите на оној мудрец, роден под ова поднебје, што неодамна некаде ги сретна: „Ако е вистина дека штрковите го носат породот, тогаш ние сме пород на Силјан Штркот.“
    Изгледаше замислен, уморен и важен и сè туку го креваше погледот наугоре. („Сега сум, ете, стар. Велат - славен. Сал се врткаат и сукаат околу мене, проклетиите. Ако мрднам со малечкиот прст - тие веднаш рипаат.“) Гледаше горе, во гранките на старата слива, што сè уште опстојуваше на Равенските вет- ришта. („Ако им речам да го подигнат Равен нагоре,“ помисли Црвениот Иполит, „тие сега и на небо ќе го градат.“)


НОВИ ВЕТРИШТА НАД РАВЕН
    Во дневниот печат тој ден излезе една кратка и штура вест дека кандидатот Тодор Балабан во амфитеатарот на ПМ - факултет, со почеток во десет часот, ќе ја брани својата докторска дисертација
    „М и к р о к л и м а т с к и т е у с л о в и в о Р а в е н и р а в е н с к о в о м и н а т о т о и с е г а с о п о с е б е н о с в р т н а т и п о л о ш к и т е п о ј а в и и в л и ј а н и ј а н а с о с е д н и т е в е т р и ш т а о д к о н т и н е н т а л н и о т и м е д и т е р а н с к и о т г р а н и ч е н п о ј а с“.
    Веста беше сместена во една од последните страници на весникот, во аголот, на самото дно, со ситни и одвај читливи букви, небаре печатарската машина испресувала мравкини очи, мувин измет, осини жалци, или нешто што само под голе- ма лупа може да се препознае.
    Стариот пензионер Спиро, познат по прекарот Пиперо, го облече најсвечениот костум „само за пред народ“ што е, го стегна својот нов бастун, што му го донесе зет му Балабан од Солун минатото лето и тргна право кон центарот на градот. По пат купи уште два - три броја од истиот весник и се здаде кон својата секидневна тајфа, што везден времето го тепа на тера- сата од Пензионерски дом. Кога стигна, веќе сите беа збрани. Седеа и се вареа на пладневната жега. Недостигаше уште само тој, Пиперо. Одеше малку шантраво, клан - клуц, што се вели, а штом пристигна тие веднаш го поткачија што потрефил темна дреа среде бел ден. Тој се наперчи пред нив како був и им ги тресна весниците на маса.
    „Шо ви викаф за зет ми Балабан, а? Ајде, ајде, гукнете сега да ве видам“.
    „На сушна земја ѝ треба дожд. На прост народ - умна глава. Умрè онаа старата „прост народ - силна држава“.
    Зет ми Балабан е роден ѕвездочатец. Он е како топол леб за гладна уста, како ладна вода за суо грло. Треба да ги чуваме и да ги паземе како капка вода у шака таквите како зет ми Балабан. Триста чуда и марифети знае он. Гладни ќе насите, же- дни ќе напое, голи ќе облече, боси ќе обуе, бескуќни ќе удоме, болни ќе оздравее, фатени ќе избаве и оште сто и едно чудо ќе измарифете.
    Како некој светец - апостол е зет ми Балабан. 
    Климата ќе ја смене, овошките ќе ги прероде, реките ќе ги заврте, птиците ќе ги врате, а ваа посна и гладна земја ќе стане како цветна градина.
    Знам, знам. Вие си мислете ветришта, па ај, голема работа, чудно ми чудо, гит олан гит’тисн. Демек, како дошле, така ош- ле. Е, ама не е така.
    На западо си се знае, с’с ветриштата и ветерниците Шваба- та дури и морето го напади од брего, а од мочуришта и тињак, најплодна земја грабна. Не е шега, еј.
    Цел свет с’с најмиризливо цвеќе го затрупаа, најголем леб измесија, најдебела стока изранија.
    Така и зет ми Балабан. Ќе го преоре ‘вој пуст и од бога забафтален крај. Ќе видете.
    Ама на кого ја му зборам. 
    Ќе направе он и повечко. Ного повечко.
     „Живи да сме. Еден е Господ. 
    Нема ветер он шо не го знае. É дуне снегаро од Сариокуш, он веќе уме шо се готве. É се јаве Мокра планина - идат дождове, се знае. Кочанецо - кочан зима стега. Југото, па, не престанува да вие, ни дење, ни ноќе. Секоја виулица, секоја фифулица, он знае да ја одвое, како бонгур од ориз, како леќа од просо. É се надвие облак - он веќе знае колку му е саато. Не му треба на Балабан двапати да гледа.
    Да не говореме, па, за големите ламји и алетини, оние шо дуњата ја дигат на нози. Оние шо како скачки низ плодна нива од југ и север, од исток и запад, секи ден нè сардисуват. Си има он за сите место у својо дебел тефтер. „Санстефански порти“, „Иредентски змеј“, „Фанариотски заби“, „Косовски еха“, за секој ветар - име, бил широко, бореј, кошава, мистрал, трамонтана и како веќе не ги чатосува сите тие меѓуветрове и подветрове шо дуат по белио свет, зет ми Балабан.
    По облаците сè препознава. 
    Ги има секакви. Сури, бели, дрочни, лесни, црни орличишта. Чудо. Едно чудо, нема шо. Ништо не му бега од очи. Каков ѕвездочатец е Балабан, му нема рамен оттука сè до Стамбол.
    Ќе доживееме ли, мајката, и ние да им се радуваме на тие мити овоштарници, лозја и борови шуми, на тие рајски градини шо ќе никнат како габи по дожд, по ридиштата и долините наши.
    Едно дрво три - четиресе оки вода испушта на ден у авата, така вика зет ми Балабан. Е, а вие сега мислете му ја и есапете си шо за сила ќе е тоа кога ваа гладна утроба, ваа сува ава с’с влага ќе се надроче, та болните ќе здивнат, сакатите ќе станат, мртвите ќе оживеат и триста други чуда ќе се изродат шо не ќе можеме крајо да им го фáтеме и да ги познаеме, па дури и од гробо да се испраеме“.
    „А бе така си е Пипер, нема шо. Мижи Асан, да ти баам. Тоа шо го знае зет ти за ветровето и баба ми Евдокија, бог да ја просте, го знаеше на времето - па ништо. Па за резил и за пеза си останафме“.
    Спиро Пиперо се уфтири у Трајче Ќелешо, со кој сабајле оште у глуо доба се изначека пред лебарата за црн, „народен“ леб и не знае сега дали го пизме, или на мајтап го зима. А Трајче Ќелешо собрал се и свил у својо ќош, си цица струмичко „млеко“ од чоканчето, мрда с’с рамињата и како да се крие под масата од лутината на Спиро Пиперо, крие се, крие се, ама па се придава.
    „Знаеш како викат нашите по градо, Пипер? „Мотај партали ако си немаш друга работа, ама две недели без вèтар да вр- зеш тука - нема!“ и онаа другата лакрдија не е за фрлање. „Да се продаваше ветеро, градо наш и од Стамбол побогат ќе беше“. Така е, или не е, Пипер? А, шо викаш?“
    „А бе Ќелеш,“ не се додржа веќе Пиперо, „ти накриво ли почна да мочаш од сабајле, или ептен се збудали? Кај се чуло и видело баба ти Евдокија со мојо Балабан да ја редеш!? Он е доктор, еј! Д-о-к-т-о-р, а не пурјак и ќелеш, разбра?“
    „Разбра, бе, Пипер, разбра, куко не разбра. Мене сите доктори ме питат „Имаш ли ветрове, бе, Ќелеш?“ ‘те, жими крсто!“
    Во најтенката жичка го погодија Пиперо. Уште утринава како да стана на лева нога, а овој ќелеш згора на сè, сега и преп- ки му потура. Си мислеше дека со зет му Балабан ќе ја ујдиса работата, на тронот ќе седне баре ден - два, ама овој Ќелеш каков шутрак е, не му дава ни глава да дигне.
    Стана Пиперо, си ги собра весниците од маса и луто од- ганѕа од Пензионерски дом. Одеше бавно и тешко, притиснат од пладневната жега а јанѕа го зајаде, небаре го апат тешки гри- жи и хиштници, небаре го јадат лути мајтапџии, а така сиот спурен и зазбивтан, не знаејќи дури каде оди и што се случува. Шубе му легна на душа, тргна на чиста ава главата да си ја проветре, градите да си ги прочисте од дертот што му го зада- де Трајче Ќелешот. Е, да ми се сега тука оние бели и крилати коњи од Авгиевите штали на зет ми Балабан, си мислеше тој. Најпосле, сфати дека го минал мостот и накачил кон лозјата. Долго одеше и голем зорт му се виде дури ја префрли клисурата. Кога пристигна, првите едри дождовни капки го избркаа од колипката. Дождот почна да вилнее, да јачи, да дивее. Му се измеша сè наеднаш, и белите крилати коња и рајските градини и боздоганите на Свети Илија Громовникот што почнаа да тро- паат по небесните барабани. Над лозјето се срути грâд. Силно и здраво удрија барабаните, а од главата на Пиперо како од те- неќија се одбиваа јадрите градобијни зрна, големи како кукавички јајца. Во лозјето на Пиперо не остана ни грозд на грозд.
    Утредента кај лебарата, го начека Трајче Ќелешо. Пиперо му сврти грб, лут и напизмен, ама Ќелешо пак го настигна, да- вајќи му два леба од своите, оти Пиперо не втаса да земе.
    „А бе Пипер, не лути се, мајка му стара. Нема шано да ти падне ако земеш од мене. Слушај, кардаш. Оноа за Балабано шо ни наприкажа, ного ми легна на душа. Имам и јас дома еден Ќелеш, еден пурјак и неранимајко. Главата му е целата маглосана по шверц - комерц, па си викам да го земе малко у раци онај твојо Балабан, па да му ја истера маглата од глава, а? Знаеш како е. Ветер и магла не се трпат. Шо викаш, а?“
    Спиро Пиперо погледна у Трајче Ќелешо, не знаејќи дали пак го пизме, или на мајтап го зема, ама дури се освести шо дереџе го снајде, Ќелешо веќе иташе кон Пензионерски дом. Во главата на Спиро Пиперо уште бучеа неговите зборови - ВЕТЕР И МАГЛА! ВЕТЕР И МАГЛА!

ДАСКАЛОВИОТ СИН
    Едно момче, сето вникнато и враснато, три години стриг нефатено, со товар книги на рамо, везден кружи околу фабри- ката за нафталин и течни гасови и го бара директорот Пулигаз. Најпрвин го прими еден наперчен манук, сиот исцибрен и со нос како пиперка. Тој убаво му ја запржи чорбата и веднаш му удри клоца. Вториот ден некој лут ломбак како партал го исфр- ли од фабриката, а на крајот, дури и стражарот му се закани, па згора на сето тоа и мајка му ја потспомна на разделбата, иако таа, кутрата, веќе три лета рајски ниви копа.
    „А бре момче Македонче, што таксират те снашло“ се сожали најпосле на него секретарката на третиот ден изутрина- та и го провлече некако кај големиот Пулигаз. По оние пизми, пцости и закани, насмевката на секретарката му дојде како сонце да го огреа. Арно ама, тој Пулигаз триж - бетер излезе од сите. Сал го мерка, се топори и го резили. Фрчки му идат на очи.
    Што мајка беше кога роди вакво вапириште, се чуди и го мајтапи тој Пулигаз пред лицето на секретарката своја, лична кокона од глава до петици. „Има брада - звање, има брада - знање, а има и брада - срање, велат Србите, ама оваа твојата ќе да е подолна и од најдолните. Такви како тебе ни за во кланица не се за пуштање - ќе ги исплашат гоедата“.
    Ќул и пепел го стори момчето овој тука Пулигаз. 
    Да си имам една фортома, си помисли момчето, на првата бандера ќе си ја врзам.
    А убаво му велеше татко му, што го викаа Пирузе.
    Тегли право Скопје, ќе го бараш Пулигаз, името мое ќе му го спомнеш, белким ќе се сети Пулигаз, тој ти е глава голема, ама малку тврда, матна, двапати името да му го спомнеш, бргу заборава Пулигаз, вол во газ не знае да убоде, офтика фа- тив дур го научив права - крива да исправа на аналфабетскиот курс во Битола четириесет и осмата (јали и деветтата) ама сега манукот жари и пали по Скопјено, голема ѕверка стана, од Водно ќе прдне - Дур до Вевчани, Октиси и Косел ќе засмрди, а и другите токмаци и чаматари подолу не се од тој Пулигазе, коџобашии и чауши излегоа, сè кој од кој се, директори, голем- тејци, божем од Голичник семката им е фрлена.
    А ти, синко, што да ти расправам. Крушата под круша си паѓа. Јас даскал - ти професор. Ама ете што дереџе нè снајде, книги на грб да теглиш и товариш небаре прематар. По уката ни владика не ти е рамен, ама што да ти правам кога си немаш вујко - владика. Еј, таксират!
    „Што пишува во овие книжишта, бе момче, стриг нефате- но? Што жаби крекаат од овие зелничишта?“ се одѕва најпосле Пулигаз.
    „Има од сè по нешто“, вели кратко момчето.
     „А писмото?“ 
    „Што писмото?“ 
    „Какво им е писмото?“ 
    „Македонско,“ се знае. 
    „И што за ука има тука?“ 
    „Што ти душа сака.“ 
    „А има ли нешто за селото?“
     „За селото има најмногу од сè“. „Како тоа?! Во селото сега со стап да маваш куче не можеш да истераш, а камо ли човек. Сите во град се дефјосаа, па кој уште со селото ќе си го арчи умот?“
    „Не знам јас, другар Пулигаз. Нашите писатели со нозете во град се, ама со душата се уште на село“.
    „Така ли?“
    „Така ќе е, другар Пулигаз“. 
    „Ај аферим! Аферим! Раката да им се позлати штом е така. Тури едно кубик - два и врз моето огниште. Белким за потпала ќе се најдат. Иде зима, што велиш?“
    „Добро велам, другар Пулигаз“. 
    Влегува коконата, врти опаш, ги кокори очите. 
    „Во вторник е Работнички, другар директор“. 
    „Ако де“. 
    „Да пишувам покани?“ 
    „Пишувај“. 
    „Значи, во вторник?“ 
    „Да“. 
    „Во десет?“ 
    „Да. Да.“ 
    Излегува коконата, врти опаш, ги кокори очите и по едно две-три накашлувања пак се втурнува назад.
    „Другар директор?“ 
    „Што е сега?!“ 
    „Во вторник со „в“ или со „ф“?“
     Пулигаз ја мерка коконата, не му е право да му пречат кога е зафатен, се мурти, се тртка, се најде во тесно и сал криви врат, божем штрк од жаба се задавил.
    „Пиши среда!“ - вели лут и со најстрог прекор на лицето. Момчето стриг нафатено се смешка во себе и мисли на татка си даскалот.
    Учен - недоучен: клан - недоклан, му велеше тој.
     „Велиш книги, а? Ука,“ се чешка зад тилот Пулигаз. „Ах бре момче, Македонче, ах бре пиле гаќересто! Ум не сакам - па- ри дај ми! Тоа јас го викам ука. А другото е ука - бука.“
    Момчето гледа како шпиртосано во воловското чело на Пулигаз, сал се поти, се тртка, да може усвет ќе фати, ама како туткал да има на газот ич не мрда од фотељата, тоне, пропаѓа, божем во Вардарот се удавил, небаре риба труена. Ако ми било црно пишано за кај овега тука Пулигаз, што знам какви лајненици ме чекаат кај другите пеливани од списокот: Кај Орце Пиперо, кај Доне Ајдамак, кај Кочо Мешко, кај Бино Параспур ...
    Убав список ми пикнаа. Убаво ми ја скроија ќулавката. 
    „А велиш син си му на Пирузета? На Пирузе даскалот, а?“ 
    „Да.“ 
    „Убав син. Личен син си стокмил Пирузе, нема што. Како е тој?“
    „Арно, сполај му.“ 
    „А што работи тој?“ 
    „Брои бројаници.“ 
    „Некој бројаници, некој греови. Кој што си има, тоа си клима. Така ли е?“
    „Така е, другар Пулигаз.“ 
    „А ти?“ 
    „Што јас?“
     „Што имаш од школијата?“ 
    „Факултет.“ 
    „Опа-а-а-а! Факултет! Да имав јас факултет немаше да се нагрбам како магаре со тие тешки товари.“
    „Нема работа, другар Пулигаз.“ 
    Влегува коконата, врти опаш, ги кокори очите и по едно - две накашлувања пак му се тафри врз масата на Пулигаз.
    „Другар директор!“ 
    „Што е сега пак?!“ 
    „Свечената седница е во хотел Македонија, нели?“ 
    „Да.“ 
    „Оваа Македонија ... со тврдо „к“ ... или со меко „к“ ...?“ 
    „Како со меко „к“?! Со тврдо. Со т-в-р-д-о „к“, се разбира! Види ја ти неа!“
    Излегува коконата, врти опаш, ги кокори очите и му се смее со ишарет на момчето стриг нефатено. На излегување, ѝ заглавува газот меѓу тешките врати од буковина.
    Пулигаз и момчето ја меркаат коконата и Пулигаз најпосле ќе рече:
    „Со тврдо „к“, ами како. На неа само така, прибидејќи е од женски род, разбираш?“
    „Разбирам, другар Пулигаз. Затоа таа секогаш е трудна,“ вели момчето.
    „Кој е труден?! Таа ли?!“ - се оѕверува во него Пулигаз, меркајќи ја сè уште во недоумица коконата.
    „Не, Македонија“, вели мирно даскаловиот син.


КОЗАТА ШТО ЛЕТА
Л о в е ч к а
    Велат во Прилеп мајмун не игра, ама во Равен и козите ле- таат.
    Како летаат?! 
    Така убаво. Летаат. Летајќи. 
    Кој лета? Козите ли?
     Козите, козите, кој друг. Не реков кравите. 
    А зошто пак кравите? Каде се чуло видело кравите да летаат? Ајде, ти се молам.
    Во Индија, се знае. Таму кравите се светици, а светиците, да не ти е на ат’рот, живеат на небо.
    Ат’р, ат’р, па сат’р. Сум чул, како не. Ете, во Африка, пак, змиите имале цицки, а главите им светеле како месечина на уштап. Си чул?
    Бегај оттука. Денес ништо не е за чудење. Кога вчера во куќата на Перо Смок можела да ти се роди амфибија, кој да не верува во вештерки со метли и летачки ќилими.
    Да умрев, не ќе знаев. До скоро мислев дека од сите цицачи само магарето лета, ама дека и козите летале, е, тоа чудо не го знаев.
    Ти каков вапцувач си, ни гроф Минхаузен не ти е рамен. Уште малку, да ми простиш, па ќе речеш дека и китовите прдат, дека рибите се смеат, пеат и плачат, а пак на зајаците, безбели, и крилја ќе им врзиш.
    Како да не. Кој уште нема слушнато дека ти еднаш си се преправил на умрен и мечката сама ти ја лижела раната.
    Ех, неверен Томо. Еве ти весник, па нâ, читај.
н о в и н а р с к а
    Во весникот пишува дека некој журналист од запад објавил некаква ујдурма во „Закованото пајче“ како во Равен и козите почнале да летаат. Малку му било закованото пајче, па манукот и на нашите кози им се опнал. Недостига уште само слика, па работите ептен да си се стокмат.
    Овој случај се пренесе најпрвин преку - радио Милева, а потоа „прошета“ и низ сиот дневен печат, а името на Равен во тие со настани посни денови, на сите им влезе како болва во уво, како раска во око.
    Општинскиот инспектор, отпрвин насмеан до ушите и наперчен како селски стројник, кој ја кандисал и најмиразливата мома без да се пишмани, подоцна се скисели сиот како расол на Божиќ, го фрли стутканиот весник што тие дни шеташе од рака во рака и со голема лутина тресна врз масата.
    Мајката, рече, законот за козите сите го држат, само овие наши простаци и билмези му го резилат името на Равен. Каде се тие кози што летале, а јас не ги гледам? - Ако има чад, тука некаде мора да е и огинот, му одговориле.
    Зарем не знаат убишките дека Равен веќе три лета грâд го тепа, а ќе помисли човек дека врз него само печени пилиња од небото паѓаат. Гром да ги убие.
    Младиот уметник, дојден колку да си ги промава пачави- ците низ Равен, наеднаш живна.
    По ѓаволите, си рече тој, јас со денови се трткам и врткам како спурен компир во мувлосана вреќа, а темите сами ми се нудат. Треба само да се наведнам и да ги земам. Каков Марк Шагал, какви летачки чинии! Си ја имам јас козата што лета! 
    Претседателот на месната заедница е најзапурничав од сите. Тој веќе со месеци испраќа писма насекаде, од Равен до Скопје, од Скопје до Белград за отпадните води на реката Б., која може да скара две Републики, една Покраина и осум влади и никој ниту со прст да мрдне. Се растрчале господата нови- нари по козите што летаат и го пизмат името на овој славен и револуционерен крај, а ваму и онака скржавите ниви и овие тврди и испустени полиња никого не го засегаат.
    Младиот професор по книжевност, готвејќи го својот до- кторат, наместо Шегата со станецот, ја спомна Козата што лета. 
    Во долгите седенки на пензионерите во центарот на град- скиот парк, старите поговорки за комшиската коза и магарето што лета ги сменија со новокомпонираната коза.
    Козата што лета го надлета дури и легендарниот Силјан Штркот.
д е т е к т и в с к а
    Работата најпосле допре и до Внатрешни. Началникот Бо- ге, жар црвен во лицето, грми и трешти наоколу, се расрдил, се намрдил, ѓоа свети Илија со топуз го мава.
    Да видиме сега, се раздра наеднаш тој, каде се крие зајакот. Кој беше тој токмак, што најтокмак излезе од сите.
    Значи, лакрдијата се случи во петокот, на пазарен ден, кај ат - пазар. Така ли?
    Така е, другар началник. 
    Пишувај петок. Ат - пазар. 
    Другар началник! 
    Што е сега?! 
    Ова ат - пазар, да простиш, не одговара. Се случи на рампата. Во центарот на градот.
    Уште подобро. Пишувај на рампата. Во центарот на градот. Готово? Во ред. Ајде сега да видиме за времето. Молам?
Времето, велам, и добро слушај што ти се зборува. Не му ја мисли како ат на празни јасли. Разбра?
      Разбрав, другар началник.
       Кој бил дежурен? Спасе. Значи, Спасе. Има ли пријава? Не- ма. Убаво. Од убаво, поубаво. Значи, по онаа турската „Шинди, гечти, ѓормедим!“ Демек, сега помина - не го видов! Така ли? Ех, Спасе, Спасе, ни свети Спас нема да те спаси.
    Давај го ваму весникот и повикај ми го Спасе. 
    Тој е слободен, другар началник. Ноќеска беше на смена. 
    Веднаш нека го повикаат. Гол, облечен, само тука да се нацрта. Читај!
    „На спуштената рампа пешаци, возила. До рампата стои некој старец со коза, а до него момче со мотор. Зад нив коњска запрега“.
    Така пишува? 
    Така, другар началник. Ај да видиме, што уште марифет смислиле тие новинар- чиња, тие левен гулапчиња, што еден ден ќе ми клукаат зоб од дланката. Само да ми ги дадат, јас троа да ги подберам.
    Така е, другар началник.
     Молчи, токмак недоквакан. Терај понатаму! Значи, „коњот фркнува на мотористот, (прибидејќи овој му чури на носот, му прди во уста!) и го гризнува за рамо ...“
    Дај ваму да видам. Какви се овие глупости?! 
    Јас само така, другар началник. Скусувам. 
    Немој да скусуваш, кускуле. И така со умот си кусок. „Г-о г-р-и-з-н-у-в-а з-а р-а-м-о-т-о“, еве, така стои црно на бело, другар началник.
    И што бива сетне? 
    Значи, „мотористот му се опнува на коњот п-р-р, п-р-р со турирање, а коњот оди назад и клоца во „фиќо“. Му го крши предниот џам.“
     Така? 	
    Така, другар началник.
„... доаѓа до кавга и расправија, а старецот да види што се случува, ја врзува козата за рампа и се тртка меѓу нив. Во тој момент минува експресниот воз. Рампата полека се дига, коза- та сосе неа летнува ... и останува да лета над Равен ...“
    И како ја здогледа козата, стопанката, тој гулаб, та дури во Париз писмото го однесе?
    Тој бил во возот, другар началник. 
    Новинарот? 
    Новинарот. 
    Значи, видел? 
    Видел сè, другар началник. 
    И сега, кој е старецот со козата? 
    По удреното „фиќо“ ќе дознаеме, другар началник. 
    Во Внатрешни влегува Спасе и веднаш се упатува кај на- чалникот Боге. Здрвено салутира и молчи. Е, Спасе, Спасе, му вели Боге. Молчиш, молчиш, а? Трпен - спасен, а Спасе?
    Другар началник, старецот со козата е Доне Киским. Пен- зионер. Тукашен.
    Па, што си чекал досега? Каде ти е пријавата? Зошто не си го привел во станица? Цел свет ни се смее, бре, Спасе, поради еден слеп матуф и една коза инаетчика. За резил станавме, еј. 
    Веднаш да ми го приведеш тој Доне Киским, разбра? 
    Разбрав, другар началник.
е п и л о г
    Доне Киским својата коза Белка, кротката белка, како што ја викаше внука му, или Козата што лета, како што ја крстија сите по настанот на рампата, ја закла токму на денот кога го укинаа законот за козите. Да се стрпеше уште некој ден, помис- ли неговата скрофулозна старица, нивната дарителка и крепи- тел на стари дни, немаше курбан да отиде.
    Гладот очи нема. Пораснавме на козјо виме. 
    Кутрата Белка, рече внука му.
    По една недела, кога во дворот бапна Спасе милиционерот со гавазите и почна да се распрашува за Доне Киским и негова- та коза, внука му не можеше да се додржи а да не пламне:
    „Нам државата ни пропаѓа,“ им рече таа, „а вие една коза сте се опнале да ловите. Дедо ми Доне Киским умре. Вчера го закопавме“.


СИТЕ ЉУБОВНИЦИ НА АНГЕЛА
/ЕРОТСКА ПРИКАСКА ОД ТРИ ПОГАНИ УСТИ КАЖУВАНА/
1.
    си бил еден поп и имал многу уба попадија на попадија- та ич не £ се работело оту била ептен мрзлива а куќа голема дворои широки натре шо ти душа сака ама голем аир од по- падијата јок таа саден пред огледалото си гувеела драм белило драм црвило сал туку се линѕала се тафрела и раат си чинела домазлакот и за машка рака пека ама попо не сакал момок да главува демек момокот да не £ го опашит на попадијата раз- бираш и да не бил клисаро чат - пат нога да турива куќата во кочина ќе се испретурила ај таксират добро мори снао £ велел попо куќа имаш голема и во куќи шо ти душа сака немаме ни дете ни коте да ни врекне а ти си плеснала газови ич мори муа не те лази попо сиромаијо сите го ожалија ама чаре нема чунки попадијата јаловица си била а шо е од господа мора да се тегли сполај му
    арно ама еден ден попо ојде в едно село куќа да свети и по пат сретна едној малој моме глувонема сиротица млада уба глаа да ѝ сечиш и право џенем да фатиш ама сета партал кутрата ај налет руба нека е руба си е руба руба краси руба гнаси а мерако си е под руба и таки ангела демек ангела ја викаа ја- гуридата гола боса кукла од партали кротко јагне питомо ни дума думаше ни дума одвраќаше раб божји на веков еда му се ожали на попо и ја зеде ангела дома да ја носи измеќарка да ја праи оту виде попо шо таксират ја снашло ангела
    од јурието наваки сто војски низ пречанско се војваа и проврвеа и кој како нога тури тури - вади праи и ја опогани ангела газо да ѝ го јаи јурекли олан гит’тисн на едној малој моме без мајка и без татко шо останало
    се наврти ангела низ куќи за три дни севап стори од порта до оџак светна боже манастир се стори куќата попоа а ангела се измазни се напупи се ококори кокона се стори светна и огреа куќата попоа шо од мака попадијата болна легна ем со денои глаа не крена а ангела шава пусти штури врти со опашката и на попо лигите му течат милина му иди мравки му лазат по снагата под мантијата рогови му никнат почна светци и светици да вика ѓаволи да ишка и најсетне едно амле ај бакалам ѝ го изби бутимот во маштеницата на ангела виде попо поголем лезет и од попадијата имало на веков а ангела ни г’к ни м’к ах бре оче попе шо дереџе те снајде сиромаијо дедо поп сал за маки си е роден натемаго
    ама не мина ного време попо почна да го јаде да го сврби да го чешка под мантијата не знае шо ал го снајде се качи и врз попадијата белким урок ќе му мине јок бре брате јанлаш есапот излегува и тој саде јанѕи брка под мантијата боже осилник ели муарник му шета а и попадијата како штркел да ја јавна
    имаше крај село скраја некоја марофа шо куша и бае а и треви планински знаеше да праи и гајле да одбере и срам да отсрами и магија да растури па му ојде попо до марофа и ѝ кажа шо таксират го снајде а марофа ќе му вели их бре оче попе кој ли ѓаол влезе в сето село та сè живо и диво се чешка и драпа под папок а попо ќе ѝ вели не знам кузум марофо туку дај дерман прај оту сите изумревме божем скакулци на нива нè сардисаа а марофа ќе му вели дерман прај ама дерман нема и врешко гоедаро и булигаз воденичаро и турангела клисаро и сите селски шејтани чкулавци салапатии и чаматари дерман иштат ама дерман нема пелин место крастајци насадиле
    на велигден на манастир јагнето го колат а дедо поп ги есапи греоите на ангела а таа ѓаволицата со прс од пенџер му ги реди и кој како мине попо рабуш му турива само турангела клисаро ангела не го брои и есапи ај да не си јанлаш мори ангело ама не бре јок и сак’н турангела клисаро ќелепур излегува натамего а марофа убо му кажа
    го зајаде попо уше појќе под мантијата и шубе му легна на душа ако турангела не бил кај ангела еда со кого тикви садело магарето
    и ја излажа оче поп попадијата дека утре рани зори на пат ќе киниса в град свет инсан ќе обиде а се сокри лисецот во виз- ба да го исчека турангела кај попадијата во попадиини одаи и сиромаијо ги виде на онаа работа никуј да не знае
    за туј се умира од туј не се умира му офкаше попадијата на турангела кога вој ќефот си го истера врз попадијата
    по три дена попо ја начека попадијата и ја турна дупка длабока со вар и таа како круша падна и се струполи во неа вар варосана ѕид ѕидосана нигде ѕирка ни проѕирка и им рече на селаните дека апансаз се лизнала кутрата господ грев да не ѝ брои
    клисаро се ќердоса со ангела
     а кога ја закопаа попадијата сите мажи во село за онаа работа си се држеа
2.
      дуне ли ветре од исток па се сплетка со столетниот јавор чунки предците комити со заби чкртаат зборуваа во мојот крај а глувонемата ангела ќерката на турангела клисаро се задаваше откај ледината во лесен фустан на света недела околу касарната чекајќи го својот свршеник шо ѝ беше стотиот по ред еден поитар од другиот сите ја оставаа на цедило и катаден друг доаѓаше да ја води во мајчица блгарија оту беше сирак та сетне ангела свиваше врат боже кокошка шо знае дека ќе ја колат ама од нејзиното кревко мевце сите се опржија осевапија и опоганија пет роти пешадија како коприви да пасеја врз снагата на ангела и кога учкурот на генерал ганчо пејков фифна во касарната сам- ким земјотрес да стрешти сè живо и диво подбра генерал ган- чо пејков не јавнал тој врз друго седло освен седлото на својта верна ѓеновева а еве жими лев ташак сто глувци под учкурот му шетаат од света ѓеновева безбели света ѓеновева со сестра го- нореја се гушнала хуј на преглед хуј на преглед викаше генерал ганчо пејков со попо и докторо на чело небарем касарната лаза- рет се стори нема блгарин во мета да нишани а да не погоди ни со жена да легне а да не потрефи ама еве сега на шо се изметна ебаријата блгарска десет еби еднаш број во таа илјадолетна ка- новина пет роти вон строј пет роти вон строј мамката мрсна а утре доаѓа највеличејшиот цар борис лично и свештен огин да освешти и мајка блгарија да причести и чедата од паствата своја да ги благослови а пет роти вон строј пет роти вон строј хуј на преглед хуј на преглед хуј на преглед мамката ваша мрсна вика- ше генерал ганчо пејков готов сто роти да испокасапи за честа на ѓеновева ама не е еден под учкур шо го чешка и задева па да му ја земе мерката туку пет роти осевапила ангела а генерал ган- чо пејков вика вика вика за честа на ѓеновева бара игла во сено кој ѝ ја изори и запали бавчата од рози на ѓеновева а сите хујови на преглед чунки на нишан го земаат сиреч се на срамен столб та и самиот господ ќе го трефат ако дојде еднаш и почне да шета по оваа клета земја каде и тревата гори
3.
      внуката на турангела клисаро роди копиле а уште на цицка ѝ мирисаше муцулето но штом врза снага и ѓалето на школија ѝ тргна ја викна учитело па ќе ѝ вели ќе ти го бутнам дете- то ангело ич не учи саде се задева лудува ѓурултии крева ќе го дигнам да одговара а тоа јок бре брате сал се црви сал се дрви се топори и прчи ни бе-е-е ни ме-е-е ова веќе не може да се издржи ќе ти го бутнам ангело за ништо не го бидува дрво на дрвото аман немој личен учителу немој да ми го бутнеш кутрото глеј како плаче како росни солзи лие заре не ти е жал бре личен учителу не ми го бутај господ машко челаде да ти даде ќе ти го бутнам ќе ти го бутнам ангело нема друго чаре дерман нема ангело ах бре мој учителу јас сум саморана мајка си немам никој помил на овој бели свет не ми го бутај ќе ти го бутнам ангело ни око нема да ми трепне мора да омекне тоа тврдо пуле тоа непослушно магаре ах бре златен учителу господ здравје да ти даде ај некако заедно да го пробутаме па и волкот сит и овците на број
    арно ама од ѓалето на ангела ништо не излезе џабе метании далавери и чепатење се стори и најсетне таа сосе него џенем фа- ти австралија земја далечна гурбет ојде ангела а уште капка ро- са млада праа уба око да ти види за печес години на велигден пак долета со бел мерцедес дома дојде дигна куќа среде село бела ширна палата и тргна по општинарите да бара место за кафеана и кум име да £ тури на фирмата на три педи од градот
    еден кум друг кум трет кум пет кума сто кумои најде ан- гела сè одбор јунаци ѓавол да ги земе божем од кумова слама долетаа и тие аир видоа од гурбетијата на ангела се осевапија мевови врзаа а ангела врти сучи саде нив ги гоштева ги долева ги пои чифтечифте фрла и кој стигне ја пердаши ангела
    арно ама еден ден ја збраа ја подбраа ја одвлекоа се витоса в град ја снема ангела
    се расчу насекаде болна легнала 
    сè живо ја ожали ангела 
    опустеа друмои оглувеа кафеани одлетаа сите живи ламји

    туф туф што се стори од нашата уба ангела 
една чудна болест рече некој кум од стоте да ѝ се клекнам на името големи гомненици ангела ја снашле
    однадвор тетовско јаболко ама однатре црлива натемаја 
    ангела е серопозитивна



ЧИНАРОТ ШТО ГОРИ
    Огромното стебло на чинарот, во срцето на охридската чаршија, шумоли под благиот повеј што надоаѓа откај езерото и чиниш некаков таен бран ги држи во дослух: и дилувијално- то семе на флората од штотуку разбудената Галичица и тој чи- нар-Метузалем, наткрилен тука со векови.
    Под неговата дебела сенка, во пукнатините на стеблото (небаре пештера), лете, од блиската кафеана одвреме-навреме ќе префрлат по некоја масичка и стол, та намерникот може и да си отпочине и да се освежи троа.
    Човек кој се изнагледал сешто во животот, а никогаш не се намерил на вакво чудо невидено, и згора на тоа доаѓа од да- леку, би можел да помисли дека на едно такво стебло не ќе му достои дури ни онаа џиновска американска секвоја, ни австралискиот евкалиптус, па ни далечниот и неверојатен африканс- ки баобаб.
    Вдовицата во бела облека, жена на работ од староста, која пред тоа со часови безделно се шлаеше наоколу, најодзади ре- ши да купи билет за Свети Наум, со бродот во единаесет.
    Пристигна рано изутрина со авионот што поаѓа од Брник, преку Бутмир и Петровец и веднаш отседна во „Палас“. Некаде околу деветте појде до касарната, а таму £ рекоа дека нејзиниот син до вечерта не ќе може да го види.
    Беше понеделник и одненадеж малку подзалади. Пред билетарницата на „Галеб“ веќе чекаа полно туристи за бродот во единаесет. Таа се двоумеше за миг, но лека-полека, сепак се израмни со редицата.
    Летниот облак набргу почна да се шегува со срамежливото сонце. Виножито огреа над древниот град.
    Пред чинарот запре како маѓепсана. Поминаа цели дваесет години откако првпат, со истото чувство, се соочи со ова исто и неизменето чудо. Стоеше вчудовидена пред немата извесност на годините, што го свиле својот прстен околу оријашкото стебло.
    Огромна, црвоточна челуст, помисли.
     Каква глетка, Господи! 
    Прочуениот сликар од Равен Моно Џуапо, сиот враснат во брада и занесно втирен во својот штафелај, се обидуваше да го наслика како гори, небаре факел. Веќе со часови се мачеше да му го потстакне вистинскиот пламен. Пред изненадените очи на случајните минувачи, тоа стушено августовско претпладне, се раѓаше една необична слика. Дали од сеир, или од чиста љу- бопитност, тие, така, ќе подзастанеа за миг, ќе подзавртеа сом- ничаво со главите и пак ќе си го продолжеа патот12.
    „Чунки се шекнал манукот, а,“ му велеа првите муштерии на Ночета берберинот, отспротива. А тој, само
    важно-важно ќе се опулеше низ пенџерето и ќе намавнеше со веќе отповеќе наострениот брич.
    „Нему, кимбилер, глаата ну горит, а ваму чинарот му е крив. О, бре, мил свети Климентие, да ми го дајт Господ, таа оваа десница троа да го подбричит! Ех, мајстор Ноче него убо ќе ми го дуздисат, ами како!“ и притоа сал ѕиркаше низ ресите од вратата на дуќанот, со ишарет кон брадестиот делија.
    Вдовицата во бело се повртка уште некое време околу чи- нарот и појде до бутката. Зеде филтер 57, Вен, Базар, Вечер, Остен и Нова Македонија и продолжи кон Летница. На пристаништето и околу градската плажа само најхрабрите капачи се довикуваа низ далгите од разбрануваното езеро. Седна на една од крајбрежните клупи и почна махинално да ги прелистува весниците и да преминува преку насловите и илустрациите. Ги сврти и Нова Македонија и Остен и Вечер. Впрочем, нив ги зеде од чист каприц. Сакаше да се увери колку уште во неа вирее македонштината. О, да, да. Разбира сè. Речиси сè. Ете, пишува и за Равен. Равен...по толку години...тој проклет Равен...каде што ѝ профучаа најубавите виорни години...го роди својот син единец...и тргна со својот млад поручник да ја крстосува земјата... од служба на служба...од чин во чин...од ѕвезда до ѕвезда...
    Сирената на бродот се огласи за последен пат. Таа се иска- чи по скалите, се размина низ тесниот коридор на палубата со толпата патници, одбра една од најоддалечените клупи и спо- којно се загледа во езерската шир. По еден миг, £ се приближи некакво наконтено бапче и побара место покрај неа. Таа дури и не ја погледна. Не требаше многу за да почне да £ додева. • промрмори нешто преку волја и однемајкаде, колку да ја отка- чи. Излезе дека бапчето е токму едно од оние пргави бапчиња што ништо не ги збунува и нејзе не £ преостануваше ништо друго освен пак да се закопа во весниците. Бапчето виде-не ви- де, си ја свитка опашката. Бродот се оддалечи од брегот. Наед- наш, сонце огреа над хоризонтот. Низ одблесокот, таа ги насе- ти спрострените рибарски мрежи отаде Лагадин и Пештани и се почувствува како уловена во хрониката за Равен. Равен...по ѓаволите!
    Со итри и рамномерни движења на рацете, таа ги свитка весниците и потамина ги набутка во патничката торба.
    Криковите на галебите, полноќната берба на памучните полиња од западното небо, што саноќ ѝ се плеткаше низ испрекинатите полусништа, сè дури не се најде на Брник (за ут- ринскиот лет), сребреносинкастите предели зад свијокот од Билјанините извори, Горица и Свети Стефан, што ѝ се вгнездуваа во свеста како преливи на некакви сè уште неодгатнати сновења на соништата, небаре сенки без тела, небаре разлетани сеништа низ коридорите на цврстите темели од сегашноста и урнатините од минатото, во кои и настаните и боите и луѓето и зборовите само неосетно си ги измениле поранешните места (наместо утринска смотра на поразената меланхолија) (и бессоницата што како некоја упорна и далечна сирена сè уште ја држеше на штрек) - сето тоа одненадеж се струполи врз неа и повторно ја врати во една веќе одамна сетена и осознаена свест на притаен, тап, толку пати совладуван и одболедуван очај.
    Покрај неа помина брадестиот сликар, носејќи ја под мишки својата необична слика. Застана за миг во нејзината близи- на, се потпре на палубата и се загледа некаде во далечините. 
    Од некој касетофон говореа за смртта на претседателот. 
    Како низ некое сончево премрежување, таа дури ни сега не можеше да се отргне од впечатокот на своето последно патување низ овие краишта, кога заедно со најблиската пријателка и мажот ѝ, вработени во далечната и студена Шведска, ја крстосуваа и обиколуваа Македонија, испраќајќи го синот им во војска. Иако со ништо неповикани, сега низ нејзината свест се разлетаа (небаре раскресканите галеби над езерото) - и жолти- те хумуси зад Хераклеја и вовлов ските коли за Кривогаштани на патот кон светлосната топка на Македониумот во Крушево, а пред тоа и над него, Планинските очи на Пелистер загледани во зелената шума со молика, па Галичката свадба, видена во сета шароликост и сјај, па потоа модрите снегови над Бистра и Шара и сребрените копја на Радика; оние чудесни и таинстве- ни села со уште почудни и потаинствени имиња што ѝ се вгнездуваа во свеста, откако пред тоа по сто пати им ги повтораше имињата, небаре виулиците на заборавот ќе се нафрлат врз огништата на сеќавањето веќе зад следниот рид: Издеглавје, Годивје, Осломеј, Тајмиште, Грешница, Зајас, Врбјани; ја умеше и она долго патување со мажот ѝ на исток, во едно поинакво време и покрај едни поинакви лица: зеленото око на Полин, сламените колипки и мандри опколени со трски и саз и риболовот на древниот кинески начин со помош на јата корморани, и кратовските грби мостови, и калинките и смоквите кај Ан- ска река, афионот крај Вардар, тутуните зад Водоча, оризните мочуришта под Осогово и Плачковица и памучните трепки на белите мугри пред Демир Капија...
    Враќањето од Свети Наум не £ донесе смирување. По еден час, пред касарната, таа конечно го изгуби трпението. Побара да ја приведат пред дежурниот офицер. • рекоа: „Вашиот син е на терен и ќе се врати дури утре претпладне“.
    Тоа веќе беше отповеќе. Ја дотолчи. Не можеше да поверу- ва. Нозете ѝ се пресекоа, го изгуби здивот, ѝ се замати свеста. „Отепав толкав пат, телеграфирав уште во петокот, а вие ми велите дека не можам да си го видам синот. Тоа ги минува сите граници“, викаше возбудена. Одвај ја утешија.
    Охрид ѝ се виде пуст. Празен и пуст. Попусто сите убавини, попусто сета магија на светлото водје и древните спомени- ци. Беше лута, осамен, изгубена. Ќедерна.
    Се затвори во својата хотелска соба, небаре желката се повлекува во својот оклоп, бегајќи дури и од помислата да му се покори на гладот. Го виде јасниот опцрт на брчките околу усните и вратот и тој миг го сети сиот ужас и паника среде до- цен залез, ја сети сета немоќ на една осамена жена во хотелс- ката соба, во светлината на вечниот судир со огледалото. ѝ се стори дека е затечена, уловена, фатена. Како ѕверка во кафез, која мора да го плати својот престап. Кафезот на лицето и годините. Чувствуваше сè уште еден зовриен вител во себе, а еве, староста веќе чука на порти. Како да го виде магаренцето на Свети Фрањо Асишки за миг. Помисли на она утринско бап- че од бродот за Свети Наум, што ѝ додеваше до немајкаде (таа и го спомна дури и магаренцето на светецот!),13 на оној скоро трагикомичен сплет на волјата, отпорот и упорствата пред грубостите на голата вистина и достојбата пред немирите и волнувањата. Не знаеше дали тоа сопствено самозалажување (бапчето насекаде ја влечкаше својата магична кутија што свири) ѝ го принесува како укор или причесна; таа зборуваше на некој јазик од работ на веројатното и разбирливото, таа го бараше нејзиното предавство пред клучот и портите на провидението, пред судбината и видовитоста. Имаше желкин врат и носеше слушалки на ушите како последица на оштетените Еустахиеви труби (за Ерихонските сепак беше рано!), но сета бликаше од некоја чудна живост и жовијална крепкост. Нејзината позиција на верник, на ретка (есхатолошка) калуѓерка, правеше да се чувствува мирна пред земските нешта. Од неа се прости со ли- кување и со насмевка на лицето. Небаре како победник. ѝ се стори скоро нетокму. Недоветно бапче, помисли таа. Чукната е. Чукната. Одлепила, бездруго.
    Излета во ноќта како фурија и набргу се најде покрај ше- талиштето на брегот, окружена со темните силуети на кедри- те, кипарисите и олеандрите. Светлините на древниот град патуваа низ езерската шир, вртејќи се во својот маѓепсан круг околу Самуиловата тврдина. Од некаде допираа приспивните шепнежи на Сара Вон.
„Лето е 
Да се живеј е лесно 
Рипките скокаат 
Памукот рукнал бел 
Твојот татко е богат, а мајка ти 
Прекрасно изгледа 
Спи малечок 
И не плачи веќе!“
(Summer-time, and living is easy, 
Fishes jumping and cotton is high 
Your daddy is rich and your mummy’s good looking 
So hush little baby and don’t you cry!)
Да! „Спи мналечок и не плачи веќе!“ О, слатка измамо!

    Седна на истата клупа покрај брегот и за миг како да пото- на во она време на тивките и краткотрајни бегства од дивините на Шкоцијанска јама до скржавите пасишта на приморските височини, кога ветерот виеше безброј венци околу црвеникавата глава на малечката овчарка, загледана во спилестите ридја и стрмнини, во бродовите што светкаат отаде Трстјанскиот залив, биена од трамонтана и засолната зад огромните карпи, небаре заборавена од сите, за сите времиња.
    Фатени за раце, покрај неа поминаа жена и дете. Синот си ја кореше мајка си што не му допуштила уште малку да ужива во глетката кон галебите на пристаништето.
    Помисли на својот син. Бездруго и тој ќе ја кори. Но сега е веќе доцна да се измени што и да е. Го сети врз себе остриот трепнеж на јужната ѕвезда. Како да го распори шевот на сите нерамнини и сите темни длабочини во утробата на езерото.
    Сама, среде ноќта што падна врз светлото водје, таа за миг како пак да ја виде силуетата на сликарот Моно Џуапо, потпрен на палубата на бродот, а одблесоците на проѕирните води, небаре како од некои внатрешни огледала, дури и од самото дно на езерото, како да ѝ ја враќаа сликата на чинарот што гори.


СКРОТИТЕЛОТ
„Мислата на смртта е како диво животно, кое 
постојано треба да се кроти“.
                Вирџинија Вулф 
                „Memento vitae!“- извикал најголемиот мајтапџија 
                на сите времиња Алкофрибас Насје, алиас Фран- 
                соа Рабле, биејќи шега со екскомуни-кацијата, а на 
                кладата и смртта, во разговор со папата Пие III, 
                спротиста вувајќи им се со живот!
    Скротителот живееше на крајот од градот. Покрај реката. Мирно. Осамено. Штуро. Небаре како некој скит и пусти- ножител. Во поубавите денови од годината, тогаш кога летото речиси си заминуваше од долината, тој често можеше да се види кај излегува на брегот, сам, замислен, внесен и вдаден во некои преостанати и лефтерни обврски на вешт и зафатен чо- век, небаре опиен од работа и кому самата работа чиниш му е поважна од сè, дури и од она што секојдневно го прави, всуш- ност, сè едни исти илјадници движења и чекори при сушењето и штавењето на многубројните кожи од најразновидни диви и питоми животни. На зајдисонце, тој долго остануваше сам на брегот, небаре се одмора од секојдневните грижи и напори, со мирен и наоко рамнодушен поглед, вперен некаде во далечи- ните пред ноќта што неосетно и бргу настапуваше во овие краишта, а всушност, не размислуваше ништо, иако така можеше да се заклучи според положбата на неговото тело, глава и раце и ако отстрана се набљудуваше неговото замислено и безмалку остро наднесено лице, во целосна спротивност со мирниот текна реката и благата августовска месечина што се мрешкаше наоколу.
    Скротителот (а така го викаа поради неговата ретка умеш- ност да скротува сè живо и диво што лета, ползи и оди), всуш- ност, цел живот кротеше едно исто животно. Какво беше тоа животно, никој со сигурност не можеше да каже. Единствено што можеше да се тврди, тоа е огромното складиште од најраз- новидни кожи, што секојдневно се мавтаа и веаја на брегот, на тивкиот и благ ветрец и ширеја непријатна миризба дури на онаа страна од реката. Никој не можеше со сигурност да каже колку години имаше скротителот. Ни најстарите жители во крајот. Напати, барем според движењата и неверојатно лесниот чекор, тој личеше на момче, со некаква ретка и скоро иронична отсутност и веселба во изразот на лицето, а напати, неговиот лик со ништо не можеше да се разликува од намачениот и умо- рен образ на зрел и речиси добро остарен човек, кој поминал долг пат, безброј искушенија и опити, веен на сите ветришта, печен на сите огнови, сеен низ плипот сита и решета. Играта на светлината и аглот на сечењето на сенките со сонцето придоне- суваа кон целосната нејаснотија, збрка и нерешлива загатка со толку голема широчина, недофатна и недоодна скала од изрази и богатство од црти на површината од кожата на едно единс- твено лице. За неговата вештина со животните се прикажуваа чуда. Со годините, тој стана мошне познат и баран мајстор. Трговците кај него доаѓаа да продаваат или откупуваат кожи, а жените, и покрај несносната смрдеа на кожите од која се грозеа до повраќање, сепак доаѓаа и од една причина повеќе: првата, поради самите кожи, се разбира, но втората поради онаа таинствена и речиси безимена мечта да си ја проверат судбината кај човек со толку ретка вештина да скротува и најдиви животински пориви. Сега, кој ќе ги знае жените. Тие веројатно бараа и нешто друго. Нешто неименливо. Нешто непознато и тајно. На патот кон откривањето на тајните го нема тој господ што ќе ги сопре жените. Можеби бараа некој надалеку познат и редок лек од змиска пепел. Или поверуваа дека водата што ја пие скротителот кај блискиот шумски извор од реката, лекувал од јаловост и стареење, најголемата и најнеизлечивата болест за човековиот род. Во секој случај, скротителот беше чуден и несекојдневен човек, невообичаен за нашите краишта, таинствен и некако неовдешен, замислен, туѓ, како некој нем проповедник од другиот брег на реката, кој небаре зборува со духови и ја црпи својата невидлива сила од дилувијалните корени на нашите предци. Личеше на човек кој зборува самиот со себеси, со некој немушт и таен јазик што си го знае само тој и што го разбираат сите диви и питоми животни. Тој, едноставно, беше надарен да се разбира со животните, како што има луѓе кои умеат да се разберат со други луѓе од други земји и краишта, а истовремено, самиот тој се туѓеше од луѓето и што повеќе се зближуваше со животните, сè помалку ги сакаше и разбираше луѓето. И обратно, како што, нели, има луѓе кои зборуваат на ист јазик, а никогаш, до векутума века, не можат да се разбе- рат еден со друг. Неговата врска со животинскиот свет небаре имаше некакви тајни, исконски, атавистички врски и корени. Во неговата стаја за крзна, поранешната племја, кадешто сега ги складираше кожите, можеа да се најдат и пазарат примеро- ци од сите диви и домашни животни, но тука можеа да залута- ат и такви кожи од кои на разгалените, безделни и ретки бога- ти жени им застануваше здивот, им се матеше умот, а од очите им светкаа секавици. Инаку, тој самиот, никогаш во животот ниту пиле не беше заклал. Тој кожите ги добиваше од ловци- те, или поточно е ако се каже ловокрадците, како и трговците. Со неговата вештина за препарирање животни, тој, всушност, од една несомнено утврдена и јасно означена смрт, се обидува- ше попусто да го искушува угаснатиот жар и секнатиот здив на животот. Некои меѓу купувачите, особено од понежниот пол, наоѓаа дека во тој негов напор се крие и црта на човек со редок дар. Трговците доаѓаа од сите страни на земјата. Поне- когаш тука можеа да се најдат и кожи од најдалечните краиш- та на земјината топка. Затоа кај него покрај кожи од див зајак, ангорски зајак, дабар, видра, дива мачка, кртица, верверичка, ласица, сребрена, сина, платинеста, црна, сива и бела лисица, волк, јазовец, рис и уште какви не крзна од дивеч од нашите краишта, понекогаш ќе залутаа и најегзотични примероци од далечните континенти, како оние од леопард, јагуар, пантер, хиена, шакал, ирвас, куна, нутрија, малечка американска мечка, кенгур, опозум, бизам, мрзливец, мајмун, астраган, персијанер, чинчила, хермелин, скунц, самур, вонбат, балабај и други ретки крзна од диви и припитомени животни од сите видови, големини и краишта на светот.
    Јас скротителот го помнам во неговата единствена и најка- рактеристична поза: како везден скротува сè едно исто живот- но крај реката.
    Кое и какво беше тоа животно? Велат, лесно е да се праша, многу потешко е да се одговори. Зошто? Бидејќи прашањето е едно, но одговори има многу и ниту еден од нив не може да ја задоволи нашата огромна љубопитност.
    Денес мислам дека најприфатлив одговор би бил оној од најстарите жители на мојот крај. Тие зборуваа дека животното било некоја дотогаш невидена аждра-алетина со глава од едно, опаш од друго, тело од трето, нозе од четврто, крила од петто, кожа од шесто и влакна од седмо животно. Тие одеа дури дотаму што и на своите внуци им расправаа дека скротителот сека пролет, небаре гуштер, или смок, ја свлекувал, ја менувал и оставал својата сопствена кожа да се исуши на сонцето. А пак најстариот и најмудриот меѓу нив, секогаш одречно вртеше со глава на тие зборови, велејќи: -Можеби е вистина дека скроти- телот секоја пролет си ја остава својата кожа на брегот од реката, но животното кое тој постојано го кроти има човечки лик и неговите црти тој мошне добро ги познава, бидејќи со нив секое утро се среќава кога станува да се измие на реката. Навечер тој повторно се среќава со тој лик, кротејќи го животното во ликот што го гледа и сè дури не настапи ноќта, неизвесноста меѓу нив се протега како некој длабок загушуван крик. Затоа на лицето на скротителот никогаш не се читаа годините.


ДЕНОТ ТРЕТ
Во чест на една од многуте илјади невработени 
млади брачни двојки, кои чекаат виза за Австралија.
Ден прв
    Како да се насукавме на некој подводен гребен. 
    (Таа и јас.) 
    Чекаме на штрек со денови и ноќи, се тегавиме веќе долго на песочниот ракав од осеката како беспомошни риби на овој пуст брег, а речиси до пред еден час водата до уши ни дојде. Ако имаа усти плимата и осеката, едната бездруго ќе викаше „да“, а другата „не“. Нам секогаш има кој да ни суди.
    Ја исмукавме сета нечистотија и прав од некои дамна фр- лени и заборавени весници, како истурачи од скинато во праз- но, на кои цел свет им свртил грб и сега копаме и прекопуваме ко кртови и риеме како молци по забранетите книги од мар- ливите полицајци на совеста и недопирливата власт, скриени којзнае уште од кога со уредни печати и деловодни штембили, мувлосани, гнили и во распаѓање, стари купишта книги среде визбата, надевајќи се дека таму можеби се крие одговорот на сите прашања што ни ги поставија уште кога живеевме на по- горните катови. Но прашањата се постари од одговорите и тие заслужуваат да живеат поудобно од нас.
    А равенските ветришта завиваат ли завиваат. 
    Небаре некој налудничав господов бавчанџија му ги нас’скал пците на овој од господарот заборавен и забавтален крај. 
    Бродот е укотвен во солунското пристаниште и чека некоја подобра временска прогноза, а ние кружиме околу глобусот што сега прилега на дупнат балон и мислиме на сите рептили и ретки птици што сакаат а не можат и на оние што не сакаат а можат да летнат каде сакаат и кога ќе посакаат (значи, мислиме на влекачите-летачи и на летачите-влекачи), без оглед на ѕвездите и светилниците во ноќта, без оглед на огништата во градите и бе- лите знамиња на слепите патници во рацете, со кои непрестано мавтаат во немоќ, без оглед на прамецот и заринкувањето, без оглед на далечниот одек на пиратските топови.
    Не знам дали одвисоко се гледа сè појасно, но сега светот навистина личи на еден голем тетовиран балон.
Ден втор
    Ќе отвориме голем, убав ресторан крај брегот на океанот и ќе му туриме фирма „Посејдон“. Навечер ќе светкаат неонските букви на нашиот морски бог, а ние ќе уживаме и ќе се богатиме со нашиот прекрасен рибји ресторан. Мене ќе ме викаат Џо, а тебе ќе те викаат Мери и сите ќе итаат на вечера кај нас.
    („Вечерва одиме кај Џо и Мери“, ќе викаат во глас нашите верни муштерии.)
    Ќе јадеме баракуди, ѝ зборував јас, ќе јадеме јагули кога ќе ни падне мрак на очи без Голфската струја, ќе јадеме лососи и бакалари, ќе јадеме шкарпини, кирни и орхани, ќе јадеме јастози, прстаци, мурини, зубаци, кантари, лубини и вранци. Хоботниците, октоподите, морските ѕвезди, ежовите, школките, полжавите и раковите ќе ги служиме со аперитив, а разно- бојните косолисја, сунѓери, алги и корали ќе ни бидат само за десерт и како украсен прилог.
    Нека ни е Господ напомош. 
    „Ќе јадеме гомна“, рече таа. 
    „Молчи и слушај“, продолжив јас, „нашиот карван со полни едра ќе мине преку сите морски пци, бури, тајфуни и оркани, низ сите Сцили и Харибди, внесувајќи во својот бродски дневник без корици и страници некои нови дати и степени на географската широчина и должина, некои нови...“
    „Ме удави“, рече таа. „Сега навистина е доста. Баста! Ме слушаш ли?!“
    Јас продолжив како ништо да не било. „
    Обиколував денес околу пристанишната капетанија и замисли кого сретнав!-пак него, нашиот смуртен поштар со она негово невозможно лице на диригент без палка и го следев сè дури не почнавме заедно да се спуштаме во нашиот подзе- мен дом. Мислев дека најпосле ќе нè израдува со нашите визи. Мислев дека намерно ја тегави работата, за да му ја качи цена- та на својот бакшиш. Ѓаволи! Тој си имаше некои други есапи. Водеше за рака некакво изгубено детуле што го нашол пред па- наѓурскиот влез и ме праша дали можеби сум знаел нешто за неговиот татко или мајка. И онака сум бил сезнајко. Точно така рече: „с-е-з-н-а-ј-к-о“!“
    Му отпердашив: „Не!“ 
    „Моментно работам“, му реков уште, „на проблемот околу здобивањето со виза за квадратурата на кругот, а со останатите тривијални формалности се бавта мојата жена. Барем засега. Така му реков. Добро сторив, нели?“
    „Што се однесува до нашата непосредна иднина“, реков сосема самоуверено, и притоа, се разбира, мислев на нашата заедничка иднина, „постојат некои можности наскоро да ме сретнете меѓу сите оние кои најпосле ги примија со акција и кампања во поширокиот список за Дувачката филхармонија на стакло. Инаку, во мојот случај беше решавачко и тоа што мојот акцидентален пронајдок на С-а-м-о-с-в-и-р-е-ч-к-и-т-е ш-и- ш-и-њ-а со малечки С.О.С. ливчиња наменети за сите конти- ненти, по угледот на некој УНИЦЕФ-ов циркулар, веќе успеаја да ги опловат гравитационите полиња на сите мрежни интер- полации, интради, интродукции и останати парадигматични обележја на концептуа листичките и структуралистичките шеми во кодираните системи на променливите фази во односите помеѓу некои појави и поими на структурата и како реакција на палимпсестните дискети во Хорхе-Борхесовиот систем на неоткажувањето од бескрајот... и тн. и тн.“
    „Што можеш“, рече тој, „се притаила глупоста во својата наперчена умисленост...“ и веднаш потоа го напрегна своето чело, по што можеше да се заклучи дека својата мисла ќе си ја задржи само за себе и за лична употреба, што јас, интимно, мо- рав да му го одобрам, го сакал тоа или не. Се откажа со едно подбивно, но безмалку колосално одмавнување со слободната рака во просторот и се задоволи со три кратки, едноставни и елементарни геста: со пцоста, со плуканка и со народната пого- ворка „пците лаат - карванот си врви“.
    „Во случајот со Амундсен“, реков, „пците дури и го теглеле карванот“.
    „Амундсен? Кој е тој?“
     „Оној што го открил Јужниот пол, зарем не“. 
    „Богати? Тоа не го знаев. А зошто ми го зборуваш сето тоа?“
    „За да се согласам со вас. И да си направиме муабет“. 
    „Јас не барав никаква согласност. Уште помалку муабет“. 
    „Ако де. Заборавете. Моја грешка“. 
    „Ти момче, нешто многу чудно ми се однесуваш. Како да си ја открил Америка. Не ти чини тоа, момче“.
    „Простете, уште еднаш“. 
    „Па и јас би можел да знам по нешто, а сепак не велам дека сум Христофор Колумбо и дека сум ја открил Америка, знаеш“. 
    „Јас, додуша, сум Христофор, или така некако, но ниту јас, се разбира, не ја открив Америка. Впрочем, според некои најнови откритија, тоа не го сторил дури ни тој толку славен ѓено- везец“.
    „Ами ко-о-ој?! Ал-Капоне?!“ 
    „Не. Тој бил Сицилијанец“. 
    „Тогаш - кој?!“
    Ништо не му одговорив на тоа и можеби добро сторив што постапив така. Барем така ми се стори тој миг. Што се однесува до него, тој и понатаму продолжи да се тегави со мене (ми се чини дури и со уште поголем жар), по што навистина можеше да дојде и до многу поголеми недоразбирања, да не му тргнеше од рака среќната помисла да ме наведе на уште едно извинување со она „премнгу знаење за толку мал ум“, „совети на здравиот разум“, „фалби на младоста и лудоста“ и слични малимати од неговиот црквено-словенски регистар, по кои, не ми преостануваше ништо друго освен да се повлечам во својата глувчова дупка и да ја признаам вината.
    Не се сеќавам на уште нешто важно во денот втор.
Денот трет
    „Утре одам во манастир“, рече таа одненадеж и остро, како да се отргнала од некои длабоки мисли, не подарувајќи им дотогаш ниту најмало внимание на моите секојдневни ломотења.
    „Зарем повторно?!“, се зачудив јас. 
    „Да“, рече таа. 
    „Но тоа е, сепак, малку неочекувано, зарем не“. 
    „Наведи ми барем една добра причина против моето повторно заминување во манастир“.
    „Не ми паѓа на ум ништо умно овој миг, драга Офелијо“. 
    „Ете, гледаш. Тоа кај тебе трае веќе цела вечност, мој принцу од Елсинор“. 
    „Што?“ 
    „Тоа што ништо не ти паѓа на ум“, се разбира. 
    „Можеби. Веројатно“. 
    „“Можеби? „Веројатно“? И тоа е единственото нешто што имаш да ми го соопштиш во овој толку сериозен час?“
    „Не можам ништо поумно да измислам“.
     „Но некои можат“. 
    „А што е тоа, ако може да се знае?“
    „На пример, комплетното покритие на проектот околу конзервацијата и реконструкцијата на Свети Спас“.
    „И тоа е сè?“ 
    „Како „и тоа е сè“?! 
    „Зарем тоа е малку?“
     „Во ситуацијата“... 
    „Во ситуацијата во која западнавме ти и јас, некој мора малку и да ‘рмба, да се снаоѓа, знаеш“. 
    „И ти реши дека тоа си ти?“ 
    „Да. Како што гледаш, еве, решив“. 
    „Во ред. А што ќе правиме со детето?“ 
    „Со кое дете, по ѓаволите?!“ 
    „Со она изгубено детуле што ни го натрапи поштарот“. 
    „Што-о-о?! Каков поштар?!“ 
    „Оној намуртен поштар“. 
    „О господи, човеку! Зарем поштарот е штрк кога можел да ти натрапи едно изгубено дете?“
    „Оди, прашај го самата“. 
    „Па, добро. Каде е тоа дете?“ 
    „Ене го кај стои и чека на прагот“.
     Во визбата е мрачно, а горе, небаре од некој туѓ и поина- ков свет, како сè уште во нас да завиваат лаежите на равенски- те пци, допираајќи дури до овде, до овој привремен солунски дом, до овој препотопски подрум.
    Ветрот веќе трет ден беснее, вилнее и јачи. 
    Временската прогноза е постојано иста и непроменета. 
    А поштарот никако го нема, па го нема.


ЧЕТВРТА ДИМЕНЗИЈА
„Хлебников сакаше да состави своевидна 
Менделеева таблица на сите настани“.
Константин Кедров
    Поетот Велимир Хлебников ја пишуваше својата „Ѕвезде- на азбука“ кога господинот Алберт Ајнштајн, Евреин со непара подвиени рамиња и коса везден немирно зафрлена наназад, се готвеше да ја промени сликата на светот. Токму тој миг ја бро- еше последната станица во циришкиот трамвај, гледајќи како едноличните четирикатници одат спротинасочно, а тој небаре стои во место и речиси претчувствува дека тие еден ден можат да се судрат во некоја далечна и замислена точка на бескрајот. Беше предвечерие на почетокот од векот.
    Поетот штотуку го отслуша предавањето за геометријата на Лобачевски на казанскиот универзитет, далеку од метрополите, далеку од европските центри и главните текови на науч- ната мисла и не разминувајќи се сепак со нив до некои критич- ни релации, дојде и тој до точката што го поврзува времето и просторот. Тие два настана, во кои младиот поет, есента 1904, во една ноемвриска ноќ, во Казан, се наднесува над Замислена- та геометрија на Лобачевски со својата Ѕвездена азбука и Специјалната теорија на релативитетот од 1910 година на Алберт Ајнштајн, ги делат шест години и некаде помеѓу нив се вплеткува и сенката на Германецот математичар Херман Минковски со неговата крива светска линија од железничкиот графикон. Од тој миг, времето влегува во играта како четвртиот ас во покерот наречен знаење, наука, ум. Тоа беше последната карта во шпилот што му недостигаше на Апсолутниот Ум. Оттогаш времето и просторот се мерат со други аршини. Тоа е новиот агол под кој се сечат човекот, времето и просторот, ќе вели по малку мајтапџиски еден од летачите на новите небески ескад- рони. Тајната е решена: наместо со рацете кон небото и нозете на земјата, човекот сега е во сосема обратна положба - со раце- те кон земјата и нозете кон небото.
    „Јас сум Разин со знамето на Лобачевски“, ќе напише за себе си во своето фантазмагорично Завештение неразбраниот поет, а нешто подоцна во својот проглас Трубата на марсовци- те, тој ќе воскликне на сет глас, повикувајќи се на авторот на Левиот марш и на нивната заедничка луда песна. Потоа ќе пра- ша:
    „Што е поголемо „со“ или „од“? Собирачите секогаш во сурии се влечкаа зад пронаоѓачите. Со паметници и славопојки настојувате да ја благословите среќата поради сторената краж- ба ... Лобачевски го избркавте меѓу парохиските учители. Тоа се вашите подвизи! Со нив можат да се исполнат дебели кни- жишта! ... Ете зошто пронаоѓачите со полна свест за својата исклучителна природа, за другите народи и посебната мисија на земјата, се одделуваат од собирачите во независната држава на времињата.
    Мојот епитаф ќе гласи: „Тој го поврза времето со просторот и ја создаде геометријата на цифрите!“ - ја зеле вие мојата Ѕвездана азбука сериозно предвид, или не. Во свое време и славниот Ломоносов, гледајќи го во самогласниците ликот на просторот, со звукот „А“ нанишани право кон небесната шир:
„Се отвори безднАта со ѕвезди полнА
На ѕвездите број им немА 
А на безднАтА дното не ѝ се гледА.“
    Ако можел тоа стариот добар Ломоносов да го тврди уште пред цели 200 години, тогаш што останало за него, младиот и гневен Велимир Хлебников, кој никој не го зема за сведок и кој секому му дотежнал до немајкаде, а кому сепак низ очите му светкаат молњи, а низ градите му се топат глечери и архи- пелази. Се прашувам само кому низ ушите вода ќе му се цеди откако ќе ја слушне тајната на конечната музика и ќе ја долови бојата на гласовите.
    Сето друго останува во пределите на безначајните и без- животни детали и нијанси, иако е сосема добро знајно дека всушност ситниците и дребностите се правилата, а не исклучо- ците во неговата животна филозофија.
    Таа ноемвриска ноќ во животот на гневниот и неразбран поет заврши така. Со такво прашање и со таков одговор. А започна поинаку, сосема поинаку. Тој се возеше со тројка низ снежнобелите улици на Казан во предвечерието на големата светска катаклизма, и ѝ шепкаше на уво на младата студентка од казанскиот универзитет Марија Бессонова нешто за своите занесни планови и за новите (сè уште нејасни и речиси сом- намбули и по малку фантазмагорични) кројки на вселената, за- градувајќи ја со широките поли на својата бунда и пружајќи £ ја целата топлина на својата четвородимензијална прегратка.
    „Гриша! Давај! Давај, старик. Вперјод! Вперјод! Нас ждјот встреча с Евклидом! Маша, Машењка маја! Ја палажу и свајо тело как залог между двума паралелними линијами, что пере- секајутса в какој то даљокој точке и тагда посмотрим, каво пе- ресечјот, каво задавит време, четвјортаја димензија: мења, или Евклида?!“
    Неговите зборови итаа пред неговите мисли. Неговите мисли јуреа, а очите светкаа и блескотеа низ ноќта, неговиот здив смрзнуваше во сињак и скреж од фини кристали, додека Волга бавно и мрзливо ги влечеше своите огромни ледени санти некаде по бескрајната низина - сè до далечната делта на Астрахан. Тој ѝ ја изложуваше својата необична и смела теорија за предвидувањата низ недофатливата формула на Мебиусовата лента во форма на цифрата осум, положена во хоризонтална крива линија на иднината, сегашноста и минатото. ОРБИТАТА НА НАСТАНИТЕ беше решена како една обична аритметичка равенка:
104 + 104 + 115 = 742 години и 34 дена. 
    Кај него точката „алфа“ беше минатото, а „омега“ - иднината. Разминувајќи се по радиусот од центарот, тие се составуваа по тангентата во некој невидлив центар, правејќи непрекината линија на светските збиднувања во вселената на Минковски - Ајнштајн.
    Тоа беше небаре една применета формула на севкупните настани во процесот на забревтаното движење на материјата.
    Што претставуваше тука поетот? Некој вид вонземјано суштество кое изигрува демујург, или ентузијаст - фантаст кој се токми да состави Менделеева таблица на сите настани?! Не- каде кон крајот на своите астрономски и астрални спекулации, кога мислата и смртта влегуваат во точката на зовривање и во зоната на севидливиот агол, или точката на смрзнување во зо- ната на тоталниот мрак, кога науката и поезијата неутешно си вртат грб како на смрт скарани Музи - посестрими на коварната Питија, ги фрлаат своите „карневалски одежди“ и за секогаш си тргнуваат по својот пат: секоја на својата страна - секоја во својот сопствен свет. Празникот беше. Беше и помина. Траеше кратко, за жал. Беше убаво, но претставата заврши. Впрочем, сè што е убаво, исто време, е и краткотрајно. Луѓето постојано ѝ се враќаат на својата горчлива стварност.
    Хлебников, со своите големи сини очи, светла коса и из- раз на вечно подостарено детуле, гледаше во големите и тажни очи на студентката Марија Бессонова, која со својата вродена аристократска тенкочудност се обидуваше да го награди трудот на неразбраниот поет околу расветлувањето на тајната за сеопштата наклоност што ја уживаше во тој редок казански круг, убава, недостапна и секогаш подготвена на неочекувани и изненадувачки пресврти во однесувањето и постапките, а тој полн со восхит и неверба поради нејзиниот голем изненадувачки влог; се обидува да ја вовлече во својот таинствен свет, небаре обесен како шарен книжен кинески змеј што трепери на ветрот и врз кревкото јаже на фантазијата. ѝ зборуваше за историското и праволинејното време на митот, кружното, спи- ралното време на митот. Долго ѝ го објаснуваше врзопот на цикличното вртење на митовите низ културите и историјата на живите и мртвите цивилизации.
    Во неговите зборови имаше нешто од острината и блесокот на неочекуваната и убоита рескост на хазардот. Тој чиниш беше решен да го одигра својот прв љубовен руски рулет во животот. А сепак, сè се вртеше околу вечната и непоткуплива ветерница на поезијата и уметноста. „Што друго е сликарството“, зборуваше тој, „освен една јасна слика за тродимен зијалната перспек- тива. Четвртата димензија е невид лива за човечкото око. Тоа е темето. Отсутниот бог. Или, музиката. Музиката како просторна и временска димензија. Музиката како населено време“.
    „А поезијата? Каде е тука поезијата? Ја заборави ли неа?“ - праша Марија Бессонова.
    „Таа е врска помеѓу сликарството - простор и музиката време. Таа е стожер на еден динамичен баланс. Таа е архитекту- ра во движење.“
    „Не знам. Мене тоа сепак по малку ми личи на некаков хокус - покус препарандус. Како на абракадабра и волшебно стапче. Ќе го цитирам твојот бог ако сакаш кога вели дека „нашите сфаќања се развија во антиподи. Вие верувате во бог кој се коцка, а јас во строгите законитости“. Зарем тоа неодамна не им го рече токму господинот Ајнштајн преку матема тичарот Борн, на Хајзенберг и Нилс Бор?“ О да, да, драга Машењка, но јас тука не зборувам за нешто што може да биде сведено на именител и збир од прости чини- тели. Поезијата не е равенка. Таа им бега на тие вообичаени и речиси земски кројки. И мерки. Таа е како неуловлива птица што прелетува од еден свет во друг, од една метафора во друга метаметафора, од еден простор во друг метапростор - нејзината скулптура е електронска. Како во мојата драма Зангези и седумте степени на метајазикот од еуфонијата - птичјиот јазик, преку заумниот, до безумниот јазик, низ сите свои семантички јазли, мрежи и лавиринти. Ете ти ја целината, штом ја сакаш. И притоа звукот на драмата ја игра главната улога и претставува модел на просторот. На тој метајазик на птиците не им треба никаков превод. Кодот за разбирање во тој ареал е единствен, сеозначлив именител.
    Оттогаш, од таа ноемвриска ноќ, од таа снежна казанска бајка поминаа многу години и протекоа многу води низ вечно немирната Волга. Но тајната за неговата втренчена решеност и налудничава жед да ја излее четвртата димензија од огнот на крвта и бронзата на времето и да ја вгради во своите искршени калапи на поетиката и прозодијата, како и визијата за Менде- леевата таблица на сите настани, не му даваше мир. Тој како да прелета преку времето. Сакаше да допре сè, да ја долови речи- си недопирливата корона на сета божествена и севидлива све- тост, знаејќи дека стварноста и времето се условени од аголот на Оној под чиј глед се сечат. Тој ги прерипна дури и квант- ните скокови на Макс Плант, кои опасно, речиси решавачки и судбоносно му недостигаа на неговиот величествен, но сепак, и во крајна линија, само човечки, и оттаму, трагичен напор, без оглед на сета спектрална далновидост. Тој, кој своеволно се прогласи себеси за „претседател на земјината топка“, всушност, беше принцот на Ѕвездената азбука, кралот на Утопијата, кој се реши да абдицира во полза на човечките слабости во спрега со семоќните синенергетики и кој мечтаеше да го постави токму врз сончевиот лак пехарот на светиот Граал. Неговите утопии треба да се примат со насмевка. Тие се само мост помеѓу хомо фабер и хомо метафизикус, на преминот помеѓу Њутн и Ајнш- тајн. „Јас сум крадец на небеските права во полза на човекот“, ќе рече тој, небаре заборавајќи на својот претходно прогласен епитаф. И така, се ближи крајот на драмата, кој страшно се за- канува да сврти во неочекуваниот свијок на трагикомедијата. Да. Карневалот беше. Претставата заврши. Да се вратиме на горчливата стварност.
    И знаеме: еднаш дамна и Платон ги избрка поетите од своја- та со цврсти бедеми оградена Држава. Но мудриот Ајнштајн, за возврат, им ги отвори дверите на Вселената. Има ли уште мес- то за некој отсутен бог во недофатните пространства на црните дупки во просторот? „Нашите сфаќања се развија во антиподи. Вие верувате во бог кој се коцка, а јас во строгите законитости“. И еве нè пак испречени пред вечно гладната Питија.
    Ајнштајн или Хлебников? 
    Вистина или Убавина? 
    Физика или Метафизика? 
    Бог или Богочовек? 
    Срце или ум? 
    Велимир Хлебников седна и го напиша својот прв и последен расказ со речиси неверојатна мечта и цел тој истовремено да биде невидлив расказ, на една страница, наречен ЧЕТВРТА ДИМЕНЗИЈА, небаре тестамент или формула на сите настани збиени во еден пермутиран след на Сончевата азбука. Расказот го имаше истото мото што многу подоцна во врска со него ќе го изрече и научникот Константин Кедров и бидејќи Времето е единствениот услов за постоењето на Четвртата димензија во временско - просторниот свет, тој токму него и ќе го опреде- ли како единствен сведок и извршител. Тестаментот - расказ насловен како „ЧЕТВРТА ДИМЕНЗИЈА“ имаше слеп, таканаречен, бел текст, напишан на една страница, како што беше речено, со само една општа цел: доколку го издржи временс- киот опит на еоните во вид на сончеви ќелии во траење од 742 години и 34 дена, по принципот на водениот жиг, ќе може да се чита од обратната страна, изложен на сончевиот пехар на светлината и неподложен на каков и да е закон за распаѓање на материјата.



МОДЕРНА СМРТ
„Јас ги барам нотите кои се сакаат“ 
В. А. Моцарт, како дете
    Широките можности за избор го збунија пијанистот и композиторот Палфи. Тој долго се двоумеше помеѓу огромната палета на репертоарот од модерната магнетотека во радиото, во старата зграда на Марксова улица. Сепак, со неговите нерви нешто не беше во ред. Расположението му беше на нула. Прс- тите уште од сабајле му играа како трски на утрински пролетен развигор. Како на концертен пијанист, и редовен придружник на сите солисти кои доаѓаа тука од сите страни на светот, тие не смееја да му се тресат и да треперат при секое, дури и најма- ло возбудување. Но одлуката што требеше да ја донесе тој миг, му се стори како најважна работа на светот. Небаре од неа за- висеше судбината на сиот народ, на сета држава, на сите сегаш- ни и идни поколенија. Сметаше и премислуваше во себе. Што да избере.
    Од „Преображенската ноќ“ и „Пјеро - месечарот“ на Шенберг до „Ленинградската симфо нија“ на Шостакович му се сто- ри дека зјае цела бездна. Дури и во некои други дела, како што се, на пример, балетите „Петрушка“, или во „Посветување на пролетта“ од Стравински можат да се издвојат парчиња што ќе ја закрпат и смандорат музичката кројка на траурната облека за закопот на политичарот, помисли за миг, небаре го нашол клучот за решение на загатката. Беше вистински изгубен во огромните пространства, пред непроодните лавиринти на модерната музичка апорија. Тој долго лунѕаше помеѓу „Илумина- циите“ на Бритн, спектралната прозрачност и едноставност на „Музичкото парче во облик на крушка“ и шумната „Парада“ од Ерик Сати, Месијановиот „Анѓел, кој го најавува крајот на Вре- мињата“, „Матис - сликарот“ од Паул Хиндемит и „Симфонија- та за еден осамен човек“ од Анри Шефер. Да не зборуваме пак за музичките „коцкари“14, то ест, за „Музичката тишина“ на Џон Кејџ, или „Студиите“ на Карлхајнц Штокхаузен. На крајот, тој сепак се сврте кон Карл Орф и неговата популарна „Карми- на Бурана“, враќајќи се сè поназад кон класиците на модерниот израз, речиси, веќе помирен со судбината, откако пред тоа без- успешно отфрли цели купишта од разновидни можности, кои во номенклатурата на картотеката (сместени сите под буквата „М“, под општата определба МОДЕРНИСТИ) фигурираа без некоја поблиска стилска или друга дистинкција и детермина- ција, од додекафонијата до конкретната музика, според следни- от распоред: Арнолд Шенберг, Антон Веберн, Албан Берг, Игор Стравински, Сергеј Прокофјев, Дмитриј Шостакович, Бела Барток, Паул Хиндемит, Артур Хонегер, Золтан Кодаљи, Оли- вие Месијан, Дариус Мијо, Жорж Орик, Жермен Тајфер, Франсис Пуленк, Луј Диреј, Пјер Булез, Алојз Хаба, Карл Амадеус Хартман, Гијом Машо, Иља Хурник, Пжиштов Пендерецки, Матчјеј Шимановски, Мајкл Типит, Ален Росторн, Арон Коп- ленд, Чарлс Ајвз, Луиџи Далапикола, Силвано Бусоти, Вернер Еко, Јанис Ксенакис, Дитер Шнебел, Дубравко Детони итн итн. Најпосле, откако сосема вчудовиден, изнервиран и лут, речиси, крикна од бол, од хаосот на звуците што сиот го обзедоа и замелушија, тој ги ископа однекаде „Светите песни“ на средновековниот композитор од Ренесансата, безмалку не- познатиот Џезуалдо дон Карло ди Веноза. Ги откри одненадеж мадригалистите и црковните појци од нашиот доцен среден век. Но сето тоа премногу мирисаше на темјан во овие комунистички пространства, обземени со својата дрска и смртоносна шумност. Беше изнанеден и погоден во вистинската жичка. Се почувствува како Архимед среде капењето во топлата бања. Тоа е тоа, извика на сет глас. Работата, најпосле, беше заврше- на. Можеше конечно да здивне. Околу него како наеднаш сè да стивна. Сите шумни звуци одлетаа како некое исплашено јато птици. Разликата помеѓу планетарната бучава на електронска- та какофонија и среднове ковното црковно пеење беше огром- на: како помеѓу панаѓур и гробишта, како помеѓу Карневалот во Рио или Првомајската парада на Црвениот плоштад и шум на морско дно во Тихиот океан. Дури и грубата и излижана фотеља, во која помина толку непријатни и мачни часови, на- еднаш заприлега на некаква мека, нежна и кадифена мачка, чие непријатно чкрипење и крцкање сега му се стори како нају- милно предење. Немирот исчезна. Вампирот на модернизмот скрши врат и го олабави неговиот грч. Запали цигара од некоја туѓа и заборавена табакера, но бидејќи не беше некој пушач веднаш се закашла и ја угаси во огромната столб - пепелница. Се загледа во врвовите на своите прсти. Рацете веќе не трепереа. Беа мирни. Добро е. Добро е, помисли. Конечно. Стана и тргна кон кабинетот на претпоставениот. Беше решителен и цврст. Кога влезе кај него, големи облаци од чад сè уште кружеа околу тркалезната маса од махагони. Состанокот беше завршен. Секретарката му даде ишарет да влезе. Се погледаа со долг испитувачки поглед, сеќавајќи се и двајцата на долгите и громогласни прекори кои вчера во нејзино присуство, бесно и нетактично, му ги истресе на маса претпоставениот. Сега само му климна со главата и веднаш се упати кон еден од помош- ните магнетофонски столови. Ја пушти музиката на „Светите песни“ од Џезуалдо дон Карло ди Веноза. По завршувањето на последните акорди, молкот меѓу нив падна како некоја тешка и злокобна тишина. Најпосле, претпоставениот процеди: „Тоа е убаво. Тоа е добро. Дури и мошне добро, би рекол. Ме изне- надивте. Навистина. Но да бидеме чесни и отворени: така се закопуваат само папи, кардинали, императори, фараони. Не и еден комунист. Овде станува збор за еден наш современик. За еден наш голем современик. Најзаслужен од сите нас. Нели та- ка? Модерна смрт - модерна музика. Ферштензи?“
    Композиторот Палфи го смурти своето чело и со една решителна гримаса на лицето, речиси, ја искорна магнетофонс- ката лента од пултот, заменувајќи ги „Светите песни“ со модерните одгласи на електронското какофонско чудовиште. Во кабинетот екна, небаре некој голем метален бумбаров труп се струполи право од таванот, чиниш некој огромен и таинствен НЛО тресна среде нив. Претпоставениот си ги затна ушите, дерејќи се кон композиторот Палфи, но музиката (шумот) беше толку силна што неговите крикови личеа на некаква панична порака испратена од глувонем, или трагикомичен напор на чо- век кој му намигнува на слеп коњ, отприлика. Композиторот Палфи се витоса низ тешките врати на кабинетот, трескајќи ги со сета сила и извика гласно, толку гласно, што неговите вико- ви можеа да ги слушнат дури и случајните минувачи од онаа страна на улицата.
    „Сега имате доволно траурна музика! Можат да изумрат сите ваши политичари - диносауруси! Можете да си ја закопате сета ваша комунистичка сурија, сосе претседателот на чело! Тие и не заслужуваат ништо друго освен потсмев. Наместо патос - гротеска. Наместо оргули - вергл!“
    Бумбарот од носот на претпоставениот летна право во ушите на композиторот Палфи. Пак се врати назад, на своето старо место, кадешто пред тоа ѕуеше со денови и денови. Со недели. Со месеци. Со години. Со векови. Потоа, примамен од силните сончеви зраци, излета на светлината од денот. Круже- ше наоколу како споулавен опнокрилен капетан на семирскиот брод, кој го алармира човештвото дека неговиот воздухоплов ненадејно се извлекол од зоната на земјината тежа и навлегол во бестежинскиот рај, во безнадежните предели на вечноста. Во новата галаксија на одбраните. И недопирливите. Вон полето на гравитацијата. И чудото се случи. Металниот бумбар ѕуеше на сите страни.
    Чудото беше во тоа што наместо да се смалува колку сè повеќе се оддалечува во височините, тој сè повеќе се зголемува и зголемува. Најпосле израсна до оријашки размери. Врз небото лазеше еден огромен бумбар.
    Утредента јавија дека човекот се искачил на месечината.


ОБОЕНИ ДОЖДОВИ
„Совршенство, или смрт“
Г. Прличев
    Сушата, во овие топли краишта, траеше најпрвин со дено- ви, потоа се растегли на недели и месеци, сè дури најпосле не се струполи како отепана ламја, погодена од острите бодежи на праведниот свети Ѓорѓија, хранителот и бранителот на народ- ните имоти. Таква суша не паметеа дури ни најстарите жители во крајот. Сè изгоре. Сè опусте. Сè пламна. Гламја и пепел се стори. Нивите од жед се испустија, шумите изгореа, земјата ис- пука, потоците и реките секнаа, езерата се исушија, а крупниот добиток почна да пцојсува и да цркнува во страшни маки, ста- нувајќи плен на илјадници и илјадници најразновидни инсек- ти, влечуги и мршојатци што ползат, летаат и лазат по сувата и опустошена земја.
    Луѓето изгубија секаква надеж дека кога и да е повторно ќе му се радуваат на утринското сонце над ливадите со цвет- ни роси во гамата на сите бои и миломириси. Светот никогаш повеќе не ќе биде она што дотогаш бил: цветна градина. Уба- вината ја снема. Животот се снеубави. Сеопштата гибел и смрт зачука на сите порти.
    Во хидрометеоролошкиот завод младиот Гордан Барбаров го сркаше своето прво утринско кафе. Компјутерот беше вклучен во првата програма на најслушаната радио - емисија. Гла- сот на спикерката, и онака сонорен и полн со живот, овојпат почна да залегнува и сè повеќе да допира и гребе по мрзливата Горданова свест. „Општото зголемување на температурата“, зборуваше таа, „е директна последица од зголемувањето на ја- гленовиот двооксид во воздухот“. Сеопштото загадување поради индустријата, особено поради т.н. „валкана индустрија“, издувните гасови на моторите со внатрешно согорување, смо- гот од фабриките, употребата на адитиви и сите пестициди во исхраната, нуклеарните проби и дефекти во реакторите - тоа е слика за општата Негативна Утопија - името на нашиот моде- рен Минотаур:
    Чернобил. Исцрпувањето на озонската обвивка и сите цр- ни дупки во атмосферата се нашите последни Еринии, Мојри, Ламии, Харпии, што ѕиркаат од Адот и се готват да ни го свијат својот проштален танц околу нашата општа клада. Во својата слепа и алчна глупост самите си ги искорнавме белите дробови - реката Амазон - тропските шуми - свирепата сеча без какво и да е надополнување на загубеното, уривањето на целокупниот Еко - систем - дали овој свет е само убав спомен, невратно ис- чезнат сон од далечното минато на земскиот рај.
    Од пресечените стебла веќе не тече смола, ами крв. 
    Секоја стргунка е здрвена златна капка од испарените дождови.
    Последниот витез со тажно лице се вѕира во замрените ве- терници.
    Лебедите од Сибир почнаа да бегаат во Јапонија. Како да решија да ни го свртат грбот, летајќи кон земјата на вечното изгрејсонце. Дали и тие питоми суштества имаат илузии за уште некое зрно песок во Големата Клепсидра. Киселите дож- дови, зголемениот сулфурен и азотен оксид во воздухот, небаре ги окрвавија очите на нашиот последен пурпурен залез, а високата температура ги отвори вратите на Стаклените Гради- ни, што по испарувањето на ледниците ќе ги зголеми океаните, морињата и реките и ќе доведе до големи, до катастрофални поплави ...“ 
    „Да. Да. Да. Поплави. Поплави. Токму тоа нам ни треба во овој грозен сушен миг. Големи, уништувачки, делотворни попла- ви“, воздивна младиот Гордан Барбаров, кој чиниш за миг како да се врати право на часот од прво одделение, кога го учеа дека Земјата е ѕвезда, а човекот на неа најсовршеното суштество.
    Формулата беше јасна. Мислата му слета како птица на дланка. Саноќ му се плеткаше низ свеста сè една иста верига од јагленородни и сулфородни соединенија.
C + O2 = CO2 S + O2 = SO2 SO2 + H2O = H2SO4 
    Едноставни. Речиси елементарни, школски решенија на проблемот, што го измачуваше со денови. Со недели. Со месеци. Значи: мора под итно да се предизвика вештачка кумулација на дождовна маса во атмосферата. За таква едноставна цел не треба да се впрегнуваат сите златни кочии на научната мисла, сите светлосни сигнали и секавици на умот, сите бара- бани и топузи на Свети Илија громовникот. Софтверот пока- жува јасно дека најпрвин треба да се симулира еден доволно референцијален микроклиматски модул. Ништо повеќе. Да се постават најпрвин големи садови со вода, да се загреваат сè дотогаш додека не почнат да испуштаат пареа, моделирајќи ми- нијатурни кумулуси од облаци и работата потоа си доаѓа самата од себе. Ефектот на Стаклени Градини ќе биде постигнат без какво и да е отстапување. Директно. На глед.
    Господ светот го создал за седум дена. Но мини - вселената на Гордан Барбаров беше создадена за една ноќ. Минијатурниот свет на младиот научник од Хидрометеоролошкиот завод беше подготвен да ги даде своите први големи, ретки и речиси невидени плодови. Своите данајски дарови, подобро речено и како што ќе се види подоцна од приложеното. Небаре се укажа сликата за земскиот рај во визиите на оние кои сè уште не можат да ја сонуваат пасторалната претстава за Аркадија, или идеалната Утопија. Светот - макета на младиот сонувач прилегаше на нешто сосема несекојдневно и фантастично. Сè рук- на во една невидена и оријашка плодност. Дрвата, растенија- та, овошките, тревите, цвеќето, па дури и животинскиот свет. Сè го достигна својот најголем буеж, својата највисока точка на растеж и моќ. Светот повторно стана убав. Животот пак се врати со сета своја раскош, а природата ја наметна својата најубава и најсвечена одежда за да го слави ненадејното враќање на Празникот на Убавината.
    Но, в миг, се случи нешто чудно. Нешто неочекувано. Нешто сосема необично. Најпрвин, јаболкото што му го подаде Ева на Адам имаше чуден, чуден вкус. Кисел. Не пријатно кисел, ами онака, сосема кисел и речиси отровно и неупотребливо кисел за јадење. На Адам му се стори дека Ева бездруго криела змија во рацете штом јаболкото има таков вкус и се обиде со смоквите, со калинките, со црешите и портокалите. Не. Ништо не беше упот- ребливо за јадење. И цвеќето немаше пријатен мирис. Тоа речи- си и немаше некаков мирис. Поточно, немаше никаков мирис. Сè изгледаше големо, но јалово и пусто. Животните беа троми и неподвижни, во своите големи оклопи и безнадежна мрзли- вост од самозадоволство. Ништо не беше онака како што беше порано. Вистина, порано не било ништо толку бујно, всушност, никогаш не било нешто толку бујно, но во исто време, и толку невкусно и сосема, сосема неупотребливо.
    Сè изгледаше прекрасно, но ... 
    На Гордан Барбаров му дојде да крикне и да уништи сè за еден миг. Исто онака коко и што го беше создал овој нов, прекрасен свет, оваа гнила убавина.
    Гледаше тажно во дождовите што паѓаа и непрестајно ги оросуваа големите, џиновски лисја и стебла во неговата мини - вселена. Се чувствуваше измамен. Се чувствуваше како актер во некоја погрешна и туѓа претстава. Изговараше туѓи зборо- ви, дишеше туѓ воздух, јадеше туѓи плодови, гледаше туѓ свет, живееше туѓ живот.
    Неговиот пораз беше голем и неминовен. 
    Во Пеколот се чувствуваше гневен, гладен - страден, но Човек.
    Овде, во Рајот, се почувствува изгубен. Засекогаш. 
    Гордан Барбаров се вѕираше во ѕуницата. 
    Но што? Ѕуницата е убава, и таа е убава како и сè друго во овој пуст и проколнат свет, но убавината на ѕуницата раѓа само кисели дождови. Од секој зрак на нејзиниот спектар, не- жно наднесен над хоризонтот, во форма на лак што прилега на некаква маѓепсна корона, шурка последниот млаз на обоените дождови, во сите бои. Тоа се разнобојните мензури во Гордановата лабораторија. Од тој кисел и разнобоен дожд, небаре од приказните за принцезата и грашокот, или волшебникот од Оз, видовме како се создава таа невидена и развихрена експло- зија на сеопштата плодност, што за миг ќе нè измами сите кои имавме среќа или несреќа да ја следиме во сиот нејзин оријаш- ки циклус, верувајќи дека на оваа пуста планета најпосле може да осамне и тој толку долго најавуван ден за земскиот рај. Не- жните витки на рајскиот бршлен ќе нè допрат сите, ќе обвитка- ат сè околу нас.
    Но тоа е само лажна слика. Привидение. Миг на занес. Илузија. Од мензурите на Гордан Барбаров, во неговата препотопска лабораторија, сè уште течат и шуркаат млазовите на разнобојните дождови: жолти, зелени, сини, виолетови, црвени. Сите бои и нијанси. За секоја боја, посебна мензура.
    Таа вештачка ѕуница на Гордан Барбаров само ја зголемува недоумицата во нас и сликата за трагичната залудност на совршенството.



ТАНЦОТ НА ЛУДИТЕ
„ ... зографот од Нерези ги прикажува внатрешните 
чувства на насликаните личности и далеку повеќе 
успеал во тоа од славниот Ѓото“.
Коста Балабанов
    Таинствено, небаре извира од некоја длабока и темна пештера, продорниот глас на Фоти одекна низ црковната шта- ма дури до олтарот и светиот амвон: „Станувај Устијане! Чедо мое златоусто! Спомни си дека секој од нас е само гост на овој земен свет и оти сè што ќе кажеш долу ќе ти се числува горе, во небеското царство, кај Севишниот!“ Така му зборуваше ар- хизографот Фоти на својот млад ученик и помошник Устијан, момче од овие питоми македонски краишта и некогашно ов- чарче во Подсечанските кории и Долнорекански лаки. Црни претчувства и морни сништа му се плеткаа низ трепките на Ус- тијан тоа утро, оти тој саноќ пробдеа растргајќи си ги веѓите од мака, изѕемнат, на штрек, лут поради таа клета самовилска ра- ка, која сека ноќ ги сее тие ракатки цвеќе околу храмот, од кои подоцна Фоти со денови ги вари, пече и толчи своите чудесни бои, на кои, вели легендата, им нема ниту крај, ниту умирачка. Скришната и неканета гостинка речиси секоја ноќ оставаше по една ракатка цвеќе во сите бои, само не и од црната, зошто ем не постои црно цвеќе, ем црната, велат, била боја на смртта и умирачката. Архизографот Фоти јанѕата го јадеше со ноќи и ноќи, сè дури коба не сопре врз ќедерното лице на богомилката Тодора, десна рака на Василиј врач, „развратницата“ и „блудочинителката“, како што ја викаше Теофилакт, архиепископот охридски, со уста зината од гнев и лице сметно и гараметно, фрлајќи ја својата анатема врз изверготот и неверник Василиј врач, отпадникот од верата и сатана во човечки лик и облик. „Што сте вие?“ - викаше тој на сет глас, со лице диво и јуро- диво, „вие сте едно племе варварско, што пее некакви борбени песни уште од времето на оној живнеотепан Самоил и секој човек е врат без глава, кој не почитува ни бога, ни човека. Вие сте жаби што крекаат некаква борбена и победоносна песна“. А дојде во Охрид кон крајот на векот „со многу пофални сло- ва, сјај, миломириси и химни“, но охриѓани неговата духовна и господова песна ја зедоа на мајтап. Ја слушаа како „магариња лирата на Орфеј“. Живописот на црквата Света Богородица Пречиста беше директна задолжбина од премудрата и чудесна Ана Комнена, ќерката на императорот Алексиј I Комнен, со не- гов благослов и хрисовул поставена како принцеза за ктитор на сите свети храмови во варварските краишта, а таа, преку громогласниот и чпрт Теофилакт, го избра токму архизографот Фоти, дојден на дворот да живописува од најдалечните скито- ви и испосник од атошките пештери. Ако Тодора, таа бесна ко- била, му фрлила мерак на кутрото момче, тогаш ни нема спас, а нашиот живопис ниту жив не ќе се узнае, си мислеше и еса- пеше во себе архизографот Фоти на денот кога варта веќе беше угасена, а чакалот и песокот собрани на едно место. Скелињата веќе со денови беа поставени, а ѕидовите и фугите подготве- ни го чекаа неговиот свет жар. Но боите, иако вечни, во себе можеби го криеја отровот на безбожната Тодора, десната рака на Василиј врач, прочуениот богомил и чума безверна што им го мати умот на сиве овие варвари и хиштници, со години и години наназад, дојдени на оваа света и вечна земја од усвет. Господи поможи! Ако во овие вечни и чудесни бои се крие ма- кар и сенката на таа безверна змија отровница, тогаш подобро очите нека ми истечат, усните нека ми се исушат, а коските нека ми ги разнесат најлутите ѕверови. Така се молеше и крстеше архизографот Фоти на денот на започнувањето на живописот на црквата Света Богородица Пречиста, во летото господово илјада сто и единаесеттото. Пролетта беше во полн цут, а мно- губројните букети со сушено полско цвеќе кажуваа дека невид- ливата рака на некоја самовила или (не дај боже) на коварната Тодора, била мошне дарежлива. Тука имаше цели ракатки перуники, божури, лилјани, циклами, смил, јорговани, анемони, георгини, азалеи, хризантеми, жалфии, мандрагори, синчеци, качунки и безброј најразновидно цвеќе.
    Сè беше подготвено за големиот и свет оган што од вре- лите очи и души на Фоти и Устијан требаше да се пресели врз влажните и студени ѕидишта на храмот. Фоти го фати нартек- сот, со фреската на премудрата Ана Комнена, со книгата „Алек- сиада“ во раце, од јужната страна, а Устијан го имаше источниот дел со менелогот, синаксарот со животописот Христосов, сè до параклисот и цибориумот со предметите за богослужба: путирите, книгите, крстовите и митрите. Сè до апсидата.
    Уште од почетокот беше јасно дека композицијата на Ус- тијан зема чуден изглед. Тој ги наслика вообичаените претстави на Христовото раѓање, но кога дојде до претставите на Страшниот суд, Тајната вечера и Гетсиманската градина, неговите фи- гури почнаа да добиваат некои невообичаено слободни форми и изрази. Фоти беше како вчудовиден од необичната промена и вознес на својот ученик, кому до вчера, безмалку, напати му ја влечеше десната по ѕидиштата. Така, неговиот довчерашен помошник и речиси устрчник, сега, безмалку, каприциозно ја наложуваше својата невидена огнена треска од која избиваа некакви неверојатни молњи и напати како да ги плашеа дури и околните светци од иконите, наредени по должината на ѕидот. Устијан, и инаку надарен од Господа, ги нанесуваше дирек- тно фигурите на малтерот, без помош на хартија или картон. Тој, во жарот на создавањето, во нетрпението пред творечката епифанија, дури со полни усти вода го прскаше малтерот и на тој начин како да го спојуваше својот дух со духот на живописот. Архизографот, и самиот бескрајно изненаден од својот ученик, како за миг да се подзаборави, во наредните денови, недели и месеци и тој самиот почна да прави невообичаени за него дотогаш опити во своите композиции. Тој, кој уште во Хагија Катерина, на Синај, кадешто покрај стрмите литици на Атос Мојсиј ги примил десетте божји заповеди, научи дека во александриската црква портретот се преточува во иконата, и самиот небаре како да забразди во некои неиспитани правци, насоки и патишта, мрморејќи си самопрекорно дека старо аро и дрто магаре какво што е не треба да фрла толку клоци наоколу по светиот храм.
    Перспективата на тоа сликарство беше обратна и делува- ше безмалку несмасно и нелогично, иако како претстава, во крајна линија, беше можеби сосема прифатлива. Напати изгле- даше како да е во прашање непознавање на перспективата, со само две димензии, додека третата беше небулоза, теме, отсут- ниот бог. Напати, како да се работеше за некаква речиси свесна изокефалија, кадешто се создава нешто како инверзивна перс- пектива и служи само за магична концентрација кон фигурата. Во самата суштина, уметноста во случајот на Фоти и Устијан како да беше во служба на некои други цели, како да бараше некоја друга дотогаш невидена доблест, небаре би можеле да ја именуваме со поимот за чистата божественост. Во „Оплакувањето Христово“ кај Фоти, Светата Богородица е само мајка која лее врели солзи по својот изгубен син. Нејзиното лице е згрчено, усните стиснати, а очите полни со тага. Тоа веќе не е канон. Тоа е речиси самиот живот преточен во сликарство. Дали уметникот напуштајќи го Цариград и наоѓајки се во пито- мите краишта со толку варварско и диво житејство, наеднаш се почувствува слободен и самиот?
    Дали тоа беше отстапување од правилата? 
    Бегство од ерминијата? 
    Што се однесува до Устијан, неговиот цртеж беше повознемирен и понагласен. Тој одеше дури и дотаму што една од композициите пред распетието Христово ја нарече ТАНЦОТ НА ЛУДИТЕ.
    Тогаш, еден летен ден, кога сè живо и диво се криеше во сенки и на пладнување, Теофилакт Охридски дојде во црквата Света Богородица Пречиста и вџашен од глетката што му се пристори дека ја сонил а не доживеал во стварноста, му се нафрли на архизографот Фоти, заканувајќи му се дека ќе го снајде судбината на Василиј врач и неговите 12 блудници, кои тоа лето на клада ги изгорија во Цариград, како казна за богомилското богохулие, што го ширеја низ земјата на правоверното стадо од ромејскиот Визант.
    Сите се прашуваа како, кога и поради што настапила таа чудесна, неповторлива и несфатлива промена кај византиски- от животописец Фоти и неговиот ученик Устијан. Самиот Фоти веруваше дека се во прашање отровните и маѓепсни бои на блудочинителката Тодора, која последната ноќ пред да ја одве- дат во Цариград, пред храмот положила ракатка црно цвеќе.
    Што беше тоа? 
    Судбина? Зла коб? Привидение? 
    Какво беше тоа црно цвеќе? Беше ли тоа остаток од оној оган од кој подоцна овчарчето Устијан со угар ги црташе своите претстави по карпестите ридишта над Подсечанските кории и Долнореканските лаки?
    Некои беа склони тоа да го поврзуваат со нечистите сили што од секогаш волнуваат низ овие пагански краишта. А пак некои, оние што ќе им ја пренесат славата на чудесните зогра- фи на секаде по светот, ќе бидат токму оние многубројни, неми и безимени сведоци кои во подоцнешните векови ќе ја обелоде- нат вистината дека Ренесансата во уметноста и Реформацијата во црквата, всушност, се родила и започнала токму на почвата од таа и таква, дива и варварска Македонија, неколку векови пред да се родат Ѓото и Лутер и уште кој ли не.


БОРХЕС И НИЕ
    Борхес е единствениот писател на светот, кој не напишал ниту еден ред. Тој успеал да постигне речиси невиден подвиг: да се сокрие зад сенката на огромната Вавилонска библиоте- ка, останувајќи докрај надвор, зад завесите, невовлечен, неод- гатлив маѓепсник кој ја мами публиката со своето волшебно стапче, небаре мавтајќи над вселената како некој гигантски слеп лилјак, гледајќи на светот од високо како на некој згазен астролаб, како некој диригент без палка, кој напамет си ја знае партитурата и безнадежната судбина на светот: слеп, безличен, софистициран, деликатен, недопирлив, сноб, педант, бла- городник, кој одбил да го бербати својот сопствен ракопис со какво и да е недостојно „јас“, наднесувајќи се на тој начин над сета ѕвездана прав, книжевна кал, суета, подлост, ситнеж или лажовност на песочното писмо. Неговата „Еврека“ е занесна осмоза на онаа специфична творечка тежина што ја потиснува сета немушта лична коба и суштина од огромните пространства на устоените литературни мочуришта.
    САМО НЕНАПИШАНИОТ ЗБОР Е НЕИЗВАЛКАНА ХАРТИЈА. САМО НЕИЗГОВОРЕНАТА РЕЧ Е НЕСТОРЕН ГРЕВ.
    Борхес е навистина неверојатен. Тој е како некој огромен златест пајак, кој трпеливо ја ткае спектралната пајажина на бесмислата. Именувајќи се себеси како некој кој од подземјето, а можеби дури и од сеопфатниот агол и точка на гледиштето на самиот Алеф, всушност, ни се обраќа на сите, остана да лебдее над нас како некој отсутен и нем проповедник. Зошто?
    Затоа што само зборовите на отсутниот и нем проповедник и зборовите на Борхес, за нас, обичните смртници, останаа толку непознати, толку неизговорени, и толку неми. Кој е ловецот? Кој е ѕверот? Писателот, или зборот? Сведокот во писателот, или писателот во сведокот можеби би додал уште: и толку ненапишани и непронајдени. Единствено тие зборуваат толку речито со туѓа уста: СЕКОЈ СО ДРУГАТА.


СЕЛМА
(ИЗНУРКУВА ОД НОЌТА ВО УТРО СО ВИОЛЕТОВ СИЊАК)
1.
       Ноќта помеѓу првиот четврток и петок во ноември ја по- минав во автобус. Тоа, секако, немаше да се случи ако авионот, кој тоа претпладне кружеше над Чилипи околу половина час, одненадеж не го смени курсот и, свртувајќи нагло за скоро 1800, по некои нови вртења и кружења, најпосле не се приземји на Бутмир.
      Надвор истураше дожд. 
      Прашав, веќе не знам кого сè не го прашував кога повторно ќе полетаме за Дубровник. Одговорот беше секогаш ист: „Којзнае. Можеби по еден час“. „Можеби малку - утре“, речиси веќе лут нафрлив јас. „Можеби“, отпердаши некој зад шалтерот со груб глас. „Убаво“, промрморив и се нурнав низ толпата кон ЈАТ-овиот автобус за Сараево. Најпосле се симнав близу до железничката станица и прашав за воз. Ми рекоа: „Со воз можете само до Плоче. Подобро ви е со автобус“. Тргнав до недалечната автобуска станица, застанав во редицата и купив билет за Дуб- ровник (преку Коњиц, Мостар, Чапљина и Метковиќ). Поаѓањето беше во 22,30, а мојот часовник покажуваше одвај 16,10. Ку- пив цел куп весници и тргнав кон градот. Таксистот пцуеше сето време како некој пајтонџија кога мораше да чека покрај мостот околу Скендерија, а малку потоа и пред тесниот приод кон „Европа“, во Сараево, во предвечерието на првиот четврток и петок во ноември и со часови зјапав во стиховите на Ален Гинзберг, не успевајќи ниту еден миг да фатам чекор со Патна - Бенарес - Експрес („Премногу тела се туркаат низ градовите сега“ ...) Пиев чај и си спомнував за некои дамнешни ноќи во „Мориќ - ан“ и „Дајре“ на Баш - чаршија, кога одненадеж покрај себе ја забележав бледоликата девојка како јаде колачи (не е шарада за белградските клокотристи!) Во моментот се сетив на зборовите на еден мој пријател од факултетот: „Како тоа во светската лите- ратура веќе толку долго време царуваат сè некакви педери како Гинзберг, Корсо, Бароуз и слични на нив ...“
    Излегов на дождот, тргнав кон центарот и застанав под аркадата на „Свјетлост“, ѕурејќи во Католичката црква. Потоа влегов во одделението за странска литература и заглавив кај Џојс, Кепоти, Фокнер и Белоу. Тоа задоволство ми го олесни џебот за уште 450 Д. „Скапо“, реков. „Девалвација“, рече продавачот со магистратура на светска книжевност, што разбрав подоцна, благодарејќи на задгрбјето од корицата на неговата прва стихоз- бирка во сопствено издание, што ми ја подари гратис. Некаде близу театарот видов искината плакати со доцртани бакнежи на лицето на Рада Ѓуриќин (или можеби се лажам во името на актерката), група ориентални танчерки и некои голтачи на пла- мен. Потоа долго одев пеш и се шлаев наоколу. На железничката станица уфрлив три петопарки во автоматот 4 х 3 и ги извлеков сликите. Потоа се обидував да јадам парче печена кокошка и плескавица во погача, но не ми одеше работата. Зедов пиво во кригла да го поттурнам залакот и најпосле некако тргна опра- вијата. Како да ми беше малку, купив уште еден куп весници: Старт, Вен, Свијет, Илустрована, Дуга, Нин, Данас, Књижевне новине, Одјек, Око, Поља, Лица, Експрес, Вечерње новине, Новости, 8, Звездина ревија, Крал Лун, Плеј - бој (европско издание), Луи, Ел, Вог, Грација, Бурда, Ослобоѓење, Политика, Борба, Слободна Далмација, Побједа, Дело, Нова Македонија, Вечер, Фљака е влазеримит, Рилиндија, Бирлик, Маѓар - Со и фатив кол- портер со количка пред ресторанот на автобуската станица. Зе- дов уште два варени кочани пченка и грст реш - печени костени на аголот од станицата. Не оти ми се јадеше, ама ги зедов онака. Си реков, нека се најдат. Сè на сè, 600 Д.
    Весниците речиси и не ги отворив, а пченката и костените набргу се оладија. Помислив: со толкав куп непрочитани вес- ници и со толку неизедена скара и денгуба, би можел да отво- рам сопствена бутка и да ги извикувам новостите на светот.
2.
     Младиот сосед во автобусот ми рече дека сум спиел како топ сè до Коњиц, или барем до едно 15 км од Коњиц.
    „Дали барем добро грмеше тој топ?“ прашав. „Не“, ми одговори соседот. „Тогаш тоа е сигурен знак дека тој спијач сепак не сум бил јас“.
    Тргнав низ шумата од нозе да си пробијам пат до излезната врата и тој миг ја здогледав неа. Џбаркаше нешто околу сво- ето седиште, свртена со грб. Ми го препречи патот, се вџаши одненадеж во мене и свидно промрмори: „Простете“. Јас мирно стоев и чекав да помине толпата. Нашата принудна прегратка траеше мошне долго. Потоа £ дадов оган од запалката на плин (за фрлање). Имаше околу 26, или можеби дури и нешто по- малку. Очите и беа намачкани со виолетова сенка. Патувавме и двајцата за Дубровник. Во Мостар пиевме некои млаки сокови и зјапавме во дождот (кој не беше модар). Ми кажа дека резер- вирала апартман во Ексцелзиор. Тоа, реков, требаше да го сто- рам и јас, макар што не одев на споменатиот симпозиум, туку на еден друг, што се одржуваше во истиот хотел. Не ми паѓа на ум, додадов. Таа плеткаше нешто околу ТВ-јата (во смисла на професија, се разбира), а јас играв на ситно, но ништо не ѝ кажав за тоа, т.е. нешто подоцна ѝ признав дека „од трпезата на тој општ банкет треба да собирам ситни коски и преостанати ронки за еден универзитетски кит, во научните кругови познат како преведувач на Платоновата „Гозба“. Потоа заборавивме на дождот (кој воопшто не беше модар) и така дрдоревме тивко во долгата и врнежлива ноемвриска ноќ.
3.
      Преполнетиот автобус тропа и се пробива низ мракот. Груж изронува од некаде зад хоризонтот и свијокот на пристаништето, небаре исплашен поглед од илјадници затечени мачки под палмите. Слегуваме. Земаме такси, фаќајќи се за цигарите, како давеници за сламка и крескаме на сет глас не- баре вивнати галеби над брегот од морето. Во рецепцијата на хотел „Ексцелзиор“ сонливиот портир вели дека доцниме це- ла вечност, дека веќе сè е преполно и сега само чудо можело да нè спаси ако не нè чекале собите во соседната „Аргентина“. Небаре собите во дубровничките хотели одат на тркала. Како и да е, таа веднаш остро се спротиви. Рече: „Не! Ние ќе спиеме тука! И уште нешто: ќе ни дадеш соби со поглед на море!“ „Во ред, но за тоа задоволство ќе мора да ѕвиздите до седум часот“. „ОК“, вели таа. Мене ми е сеедно. Слегуваме. Скалите водат до морето. Палмите покрај старите ѕидишта се виткаат како тан- черки на брегот. Ветерот бие, брановите бучат и се уриваат врз нас чиниш некои бесни челусти во првиот налет на пленот и таа одненадеж се фрла сета во мене, нуркајќи низ градите, растреперена, исплашена, бледа. „Се плашам од ајкули“, вели без каква и да е видлива причина. Таа е неверојатна. Кој денес се плаши од ајкули, ја тешам. Сè е тоа од хартија. Сè е тоа од по- ловинил. Од плексиглас. Не знам. Јас се плашам од ајкули, повтора и ме стиска, стиска. Мугрите веќе се лепат врз нејзините снени трепки. Убава е. Првпат јасно си ги гледаме лицата, но сепак не знаеме на што сме. Се испитуваме едно време. Тргну- ваме. Мене ме фрлаат на дното, а неа на седмото небо. Се качуваме и двајцата на најгорниот кат. Се тушираме и таа вели: „Јас веќе воопшто не сум јас“. „Да“, велам. „Ти навистина не си ти. Ти си некој друг ѓавол“, велам. „Јас сум спијачка која изнуркува од ноќта во утро со виолетов сињак“ (од очите и се сливаат виолетови капки од размачканиот креон). „Ти си спијачка15 од свила“, велам. „Ти си гад“, вели таа. „Да. Јас сум гад. И сакам да се галам со ајкули“.
4. 
      Веќе е високо пладне и таа полека се дави во морето на господата со актовки (самсонајтки), во водовртежот на обвр- ските и бизнисот. Трка и фрка. Ја бркаат на сите страни. Не мо- жеш да ја фатиш ниту за глава, ниту за опашка. Кај и да се свртиш, луѓето се лепат за неа како да е правена од желатин.
      „Еј, каде си?“ викам. 
      „Те барам насекаде и не те наоѓам веќе“. 
      Заминувам во Приморскиот музеј, одам кај големиот ак- вариум. Една огромна ајкула зјае во мене со своите челусти, а далечните и изгубени очи одвај и ме забележуваат. ѝ се приближувам и ја бакнувам среде уста. Голема е како некој арктички глечер. Ја отвора, обидувајќи се целиот да ме проголта. Јас сум возбуден и вџашен. Чувствувам дека сите жилички во мене мрдаат како некои разјарени црвја.
      „Еј, каде си?“ - викам. 
      Низ огромната врата на утробата се наѕираат Египетски- те пирамиди, Висечките градини на Семирамида во Вавилон, Храмот на Артемида во Ефес, Статуата на Зевс од Фидија во Олимпија, Мавзолејот во Халикарнас, Колосот од Родос и Светилникот на Фарос кај Александрија. Со еден збор: сите седум светски чуда.
      Се чувствувам како риба на суво. Низ вратата на утробата од огромната ајкула небаре ги видов сите ѕвезди. Гледав некои маѓепсни далечини. А потоа сли- ката се искриви, се стемни и потона во некои предели магливи и кални. На крајот од големиот бел и сончево - млечен пат се виткаше опашката на оријашкото морско чудовиште. Околу неа се плеткаа осум малечки ајкули. Сликата повторно беше истовремено и грозоморна и идилична. „Ајкулата беше скотна. Ги окоти минатата година“, ми шепна кустосот на уво, смеш- кајќи се со својот мижуркав поглед и вперувајќи го прстот во нив, небаре ми го покажува токму осмото светско чудо. „Им кумуваше претседателот. Лично“, рече тој.
    Се симнувам во недалечниот бар. Мрзоволниот гардеро- бер ме потсетува на тоа дека обврската да врзам јамка околу вратот е задолжителна церемонија и реквизит за сите посети- тели. Мене ми личи на Харон.
    „Не, благодарам“, му велам. „Одам да си ја побарам својата Евридика на друго место“. Иако знам дека во хтоничните про- странства не треба да се свртувам, сепак се обѕирам кон неон- ските букви на барот „Евридика“. Започнува да дува југо. Јас сè повеќе се оддалечувам од брегот.
5.
       Ја наоѓам некаде кон крајот на градот. Зад тврдината. 
      Еј, каде си досега? - ѝ викам. Таа молчи и ме зема за рака, отепан, ме води во свои- те смрзнати пештери, сакајќи белки да ме подмами со своите блескави сталагмити и сталактити: нејзините вистински и лаж- ни ѓердани околу вратот тропаат наоколу како да ги мавта не- која залутана овца од стадото. Нејзините зборови, духовити и замајтапени, се како ласки завиткани во шушкав целофан од комплименти. Ми зборува за некој таинствен доктор од оној свет (доктор Калигари, белки) и вели врач (и цитира славни Руси) и ме шета од Страдун до Бабин Колк и ги голта своите жолти пилули евгенон, се смее како луда, зборува за дрога и за некој Гадефиев студент по медицина, се претвора во свеште- ничка на Талија и изведува бесни глисти и цел театар околу себе, плаче и се смее истовремено (плаче од смеење) и ја пуштам да се треска од земја и да се дави во своите прозрачни солзи радосници со некаков спектрален виолетов сјај што трепери и потоа полека збришуваме од Дубрава и повторно се вовлекува- ме во Страдун, ѕверејќи се во конзолите на Еротите од Кнеже- виот двор и зборуваме за Свети Влахо, за Турица, Вила и Чорое, а потоа некојси Нико нè испраќа кај некојси Изет Башиќ во рибјиот ресторан „Ловриенец“, уверувајќи нè дека лесно ќе се снајдеме по неговите два предни скршени заба како на слон (човекот готви одличен зубатац! - па уште ако на тоа се придо- даде и далматинска пршута, сјеничко сирење, салата од хоботница и школки во специјален сос, па прстаци и две свеќи што можат да изгорат докрај - и сето тоа го залиеме со амброзија - каде тогаш би ни бил крајот - еј!), ми зборува за некаква ан- кета со сараевските деца на тема ЉУБОВ или ВОЈНА, за шама- рот од бившиот уредник на радиото, за нејзините вотнувања прекуредни и разминувања редовни, за нејзините бегства и за нејзиниот татко во јамата маглајска, за нажулените рачишта на рударите и за сојот Сиротановиќи, треска сешто за некои голе- ми глувачи и ѕверки во општината С-ска, речиси паѓа во транс, спаѓа најпосле на саемски мачки и глувци, прави ЕПП, зборува, зборува, зборува за сите мајстори и чираци, за сите големи и малечки риби, за сите шалабајзери, фолиранти и ненадминати трачери белосветски, додека нè следи некој заскитан пес и кафе веќе никој не ни дава ...
      Еј, каде си?“ - викам. 
      Утрото веќе трепка (околу очите има виолетов сињак) и најпосле ме прашува кој сум и како се викам и ја прашувам која е, што е и од каде доаѓа и одвај го фаќаме нејзиниот про- клет воз на станицата во Плоче и јас викам еден удрен Тошо и таа вика една чукната Селма од Маглај моментно со работа на С-ката ТВ - Јутел, а потоа таа вика Тошо и јас викам Селма ... Селма ... Селма ... не наведнувај се ... Селма ... 16
    Како што на секое радио во тие години можеше да се слушне и песната што ја пееше Жељко Бебек со групата „Бијело дугме“ од Сараево: „Селма, Селма, патувај Селма и не на- веднувај се над прозорецот!“


АПОРИЈА
(ИЛИ ЕДЕН ДЕН ВО ЖИВОТОТ НА САЛМАН РУЖДИ)
„Славата е недоразбирање“
Хорхе Луис Борхес
 „Погледни ја мојата митска раскош!“ 
(Ведски списи - Бхагавад - гита)
    Големиот Шри Гуру и Гауранга, Шри Шримад А. Ч. Бхак- тиведанта Свами Прабхупада го цитира уште пославниот и по- големиот од себеси мудрец Ршабхадева, кој вака ги подучува своите синови:
    „Драги мои момчиња! Во овој живот ги добивте своите убави тела не за сетилни уживања, ами за духовно воздигну- вање и спознание.“ И понатаму продолжува: „Плотноста е дел од кучешкиот и свинскиот живот - тоа е за изметојатци“ - вели тој, со израз на бескрајна згаденост, смерна побожна предаденост и блага загриженост на лицето со некаков речиси угасен жар во очите - „а не за повисоките животни облици каков што е најголемиот, најубавиот и најсовршениот од сите други што постојат на светот: човековиот.“
    Но неговата ука не запира тука. Тој уште им проповеда со еднаква хармонија помеѓу движењата на рацете, рамномерното чукање на срцето и спектралните проблесоци на умот, дека мислата патува побрзо и од светлината и дека таа е причина за сите Добра и Зла во животот. Притоа не одбегнува да го спомне и Свами Шивананда дека „мислата е архитект на судбината“. За подобра ментална хигиена, вели тој, јогинот секојдневно, барем два часа, треба да не мисли на ништо. Тоа е врвна хигиена на умот. И потоа ги реди начелата за ненасилието во мисла, збор и дело преку ахимсата, за контролата на сексуалната енергија во брахмачаријата, рамнотежата на умот и радоста поради тив- ката трпеливост, самооткажувањето и целосната предаденост преку свесноста за Кршна. „Мислите се цигли на карактерот“, вели тој и ги пее вечните стихови на секој правоверен јогин:
Харе Кршна 
Харе Кршна 
Кршна Кршна 
Харе Харе 
Харе Рама 
Харе Рама 
Рама Рама 
Харе Харе
    Тој ги упатува своите верни следбеници на тајните на мантра (трансцендентната звучна вибрација) преку принципот на лила (трансцедентните забави на Господинот), за најпосле да дојдат до својата карма (плодоносните активности, или нивни- те плодови) до ананда (задоволство, духовно блаженство) или
    нирвана, како што најчесто се вика таа неименлива и тешко дофатна состојба на духот и телото. Учењето е долго, макотрпно и неизвесно, во смисла на неговите плодови, се раз- бира, но и во поглед на неговите ефекти кај секој поединец. Кругот е затворен. Маѓепсниот круг на секој јогин по медита- цијата:
мисла > акција > навика > карактер > судбина
    Сеансата е завршена. Влегува неговиот гост. Тој радосно плеска со рацете и полека се упатува кон него. Тие денови славниот гуру во својот американски дом е домаќин на еден редок гост. Некаде кон крајот на зимата, под мошне необични околности, сосема инкогнито (безмалку преправен и маскиран) во Њујорк се најде прославениот и контроверзен писател од ин- диско потекло, инаку британски државјанин, автор на познати- те „Сатански стихови“, Салман Ружди. Тој штотуку се врати од прошетка низ Централ Паркот, примамен од сончевиот февру- арски ден. Речиси цело претпладне помина во бесцелно зјапање во глетката кон младите американски момчиња и девојки, кои обожаваа свињи. Беше како вџашен, сумен од глетката. Додека група јогини на една пристојна оддалеченост од езерцето ја пе- еше својата вечна химна Харе Кршна, американскиот младеж сосема противположно и по малку заканувачки им одговараше со „Свињи! Свињи! Свињи! Свињи!“ Тие парадираа со свињите по Централ Паркот, им се поклонуваа и ги обожуваа до занес!
    Всушност, сакаа една од свињите да стане претседател на САД (во тек беше предизборна кампања). Еден ден подоц- на, во Сиатал, се одржа собир со демонстрација на свињи, во која други момчиња и девојки до соблазнение се валкаа голи во калта, играјќи се со свињите. Од таквата глетка, веројатно и премудриот гуру Ршабхадева би си го свртил погледот настра- на, а камо ли кристално чистиот Шри Шримад, но не и остро- умниот и севидлив Салман Ружди. Тој, и онака познат по ога- нот и жеста со кои во „Децата на полноќта“ ги спомнуваше до најситни детали сите сексуални настраности, интоксикации, комар и редица најразновидни човечки пороци, сега, во оваа необична глетка небаре како да уживаше. Сепак се движеше отскраја, со голема претпазливост и на штрек. Овој град е полн со неочекувани изненадувања, што дебнат од секој агол. Аме- риканскиот Одбор за заштита на правата, животот и делото на Салман Ружди не можеше да најде попогоден момент и ден за своето основачко собрание. Салман Ружди за миг како да по- верува дека навидум непомирливата искра на вечниот оган на сплотеноста на Духот помеѓу Истокот и Западот како да почна да му ги грее градите на апатичното и рамнодушно човештво. Одненадеж и неочекувано. Тој низ своето дело небаре пропо- ведаше некакво вкрстување на расите низ „постојано телескопирање низ самото срце на фикцијата, меѓу ориенталните и западните култури, предизвикувајќи ја на тој начин шокантната измешаност на културите“. Грозоморната фатва на исламските фундаменталисти, за миг, изгледаше небаре пукање во праз- но. Во Одборот влегоа многу славни Индијци: Шри Шримад, Саи Баба, Рави Шанкар, Зубин Мехта, Кабир Беди и многуми- на други. По долгогодишниот лондонски егзил и живот во то- тална изолација, Салман Ружди за прв пат се почувствува како човек - писател, човек - уметник. Дотогаш тој беше само прого- нуван ѕвер, кој се крие во својата дрма или пештера, на својот пуст и осамен остртов од слава. Луѓето од неговата лична за- штита не памтеа кога последен пат ја имаа видено насмевката на неговото лице.
    Затоа тој попладнето неочекувано реши да ја прифати поканата за роденденската забава, која по тој повод, за својата ќерка, ја приредуваше неговиот американски издавач и познат галерист - колекционер на ретки уметнички дела и скапоце- ности. Од автографите на Волт Витмен и Марк Твен, до плат- ната на Тарнер, Раушенберг и Енди Ворхол. Сосема махинално, тој во поканата прочита дека се работи за осмиот роденден на неговата ќерка, што малку го збуни, бидејќи во неговите бледи сеќавања за дотичниот господин беа останале само некакви нејасни контури за еден човек во нешто поодминати години, инаку Евреин. Како и да е, тој веднаш појде до неизбежната Тифани и до една од многубројните Мејзисови стоковни куќи. Се реши за една голема гумена кукла со ликот на Гица - праси- ца од Мапед - шоу, што можеше да се надува до оријашки раз- мери. Куклата беше толку убава и евтина, што за миг му дојде мислата да откупи цел вагон гумени кукли и да ги испрати на сите домови со деца и сиропиталишта ширум Америка. Кога тргна кон Гриниџ - Вилиџ, сè уште не беше свесен дека прави две големи и непростиви грешки. Првата грешка се однесува- ше на уметниците кои му припаѓаа, или на кој и да е друг начин му беа склони на Исламот и кои таквиот негов гест можеа да го протолкуваат како знак на неговата непомирлива приро- да полна со неисцрпни резерви на инает и понатамошно пре- дизвикување на шејтанот. Притоа, не треба да се заборави дека ниту самите Евреи не се некои големи љубители на свинскиот род, особено ако се има предвид Кошерот и религиозната стра- на на нивниот карактер, а особено ретката и крајно деликат- на природа на неговиот таинствен домаќин. Од друга страна, втората грешка (иако тој ја стори сосема несвесно и незлона- мерно) во секој случај и без оглед на толкувањето од чија било страна, можеше да предизвика само веселба и урнебесна смеа и кај дарителот и кај оној што го прима дарот.
    Имено, тој не знаеше и не можеше да знае во никој случај дека зад арктички ледената физиономија и мртовечки сериоз- ното лице на неговиот американски издавач, всушност, се крие еден луд и ѓаволест мајтапџија, настран Американец, кој ужива во тоа да ги става своите пријатели пред големи искушенија, да им поставува разновидни примки и да ги лови во нив, или да се лови во нив понекогаш дури и самиот себеси. Како можеше да знае, кутриот писател, кога таму убаво, црно на бело, си пишуваше осми роденден, а му претставија една прекрасна, рафинирана, шармантна, духовита и софистицирана дама од триесет и две години, на која секаква асоцијација со познатата маскота од Мапет -шоу ѝ одговараше како на ајкула што би ѝ одговарала Сахара.
    Подарокот навистина беше несоодветен. Без нејзината природна широкоградост, таа можеше да пронајде дури и трошка навредливост во таквиот подарок. Обајснувањата на домаќинот пак беа речиси детински шеговити:
    „Знаете, господине Ружди, мојата ќерка навистина го сла- ви својот осми роденден. Тајната се состои во тоа што таа е родена во последниот февруарски ден на една далечна престапна година“.
    Вицот успеа, но животот на Салман Ружди поради тоа не престана да личи на една долга и непрестана апорија, во која сликите на стравот, смеата и рамнодушноста постојано се менува со една неверојатна и речиси соблазнива точност, небаре преземена и од самата смрт.


ТРИПТИХОН: ПРОЗНИ СПОТОВИ
СУВИ ДОЖДОВИ - ОКСИМОРОН
    Сув дожд паѓа цело време, но има такви кои велат дека не го гледаат. Од него наутро цвеќето се буди и пеперугите од крилјата го тресат и птиците клуновите си ги мијат, но има та- кви кои среде мустак ви се смејат и ви велат дека тоа вам само така ви се чини. Над пустината дење убаво се гледа како низ сончевите зраци се лизга сув дождец, но има такви кои велат дека тоа вам сепак само така ви се чини и дека тоа е чиста фа- таморгана на оаза во која на изгрејсонце камилите ги напојува- ат пред далечниот пат.
    Мене не прашувајте ме зошто е тоа така, но велат дека суви- от дожд не бил ништо друго освен една малечка шегобијна игра на Господ кој се потел под пазувите поради многуте прашања од луѓето на кои им останал должен дури и до ден - денес.
СЕВИДЛИВИОТ
    Сите услови за верен препис на еден антички текст се тука. Ако земете за миг дека Борхес е еден мошне остарен Тезеј, Марија Кодама - Аријадна, а Перон, да речеме, Минотаур, тогаш последниот чин на драмата би можел да се одигра вака: Борхес влегува во Вавилонската библиотека и го бара своето последно дело „Лавиринти“, со трите раскази: „Куќата на Астерион“, „Бесмртниците“ и „Кружните урнатини“, во издание на Хораци од Буенос Ајрес, 1977. Тој е речиси слеп и тоа го прави повеќе со допирот на рацете отколку со очите, но најповеќе со претчувс- твото за сечењето на временско - просторниот лак во точката на севидливиот Алеф. Најпосле го наоѓа на еден од највисоките рафтови. Се искачува по скалите и го извлекува. Тогаш се слу- чува трагедијата. Тој паѓа од скалите, а со себе го повлекува и огромниот рафт. Утредента го наоѓаат спрострен во библиоте- ката, затрупан од сопствените книги, на горниот дел од телото, небаре ној што си ја крие главата во песокот.
ВРЕМЕУБИЕЦ
      Го уби Времето. 
      Кого? 
      Убиецот Времето? Или, Времето Убиецот? 
      Одговорот е крал во пат позиција на шаховската плоча. Тој е вечниот губитник. Неговата судбина е запечатена во адскиот тестамент. Убиецот е смртник и не може да сведочи, а времето е лош и пристрасен сведок, бидејќи е постојан победник.
СКРОТИТЕЛОТ
    Веќе трето колено свитка пат на оној свет - а тој сè уште беше тука: небаре од достага му ги тепа дните на Господа.
    Што беше тоа? Тајна магија? Змиски отров? Пепел? Цер? Којзнае. Тој везден остана сам да се метка наоколу, невидлив меѓу луѓето. Сиреч Метузалем. Преправен Лот. Отпадник од далечните скитови на Светите Гори.
    Последен пат бил виден едно августовско претпладне на морскиот брег. Го ѕидал Скадар на Бојана. А потоа, во слободните и свети денови, бил чувар на песочната плажа за жените неротки. Отпрвин продавал солена вода во малечки шишенца. Велат, и отровот се чувал таму. Потоа се досетил со морска тр- ска за смукање пена. На крајот, почнал да им наплатува на оние кои му се држале за опашката. Таа од предолгото изложување на сонцето почнала да менува бои: од златесто - алов, до модро сив и жолто - зелен одблесок. Жените се чудни суштества. Отпрвин излегувале една по една. Потоа, некако им се изгубил редот и тертипот, па почнале да доаѓаат во целосно безредие. Жени како жени. Биле сосема избезумени. Нивната смеа, врескот, дрч и омајност се орела по цел ден на морскиот брег, дури отаде Бојана. Тој ги мамел дека сите ќе затруднат во еден ист ден и дека породот што ќе го донесат на свет ќе биде само еден смален облик на претходниот. Светот ќе се смалува сè повеќе и повеќе: речиси до критичниот раб на невидливата точка во бескрајот, пред повлекување на плимата пред осеката. Ќе може да го распознае само неговата родена мајка. А можеби дури ни таа. Сите ќе си личат еден на друг. Сите ќе станат исти. И можеби тогаш ќе престане желбата за нови раѓања.
147


ЧОВЕКОТ КОЈ ИМАШЕ ОЧИЛА СО ЗЛАТНИ РАМКИ
    На прв поглед, глетката беше неверојатна. Се стаписав. Случајот е за Гинесовата книга, си реков во себе и истиот миг гласно ја повторив својата мисла откако се уверив дека ПРЕД МЕНЕ ОДИ КОЛА, НО ВО НЕА НЕМА НИТУ ВОЗАЧ, НИ- ТУ ПАТНИЦИ. Помислив дека сум залутал во некој друг свет, непознат и невиден дотогаш и продолжив да ја следам колата што се движеше без возач по автопатот. Сипеше некаков ситен и здодевен есенски дождец и тоа бездруго ми создаваша додат- ни маки при возењето, зашто колата што одеше пред мене пос- тојано ми го бербатеше ветробранот. Се обидов да ја престиг- нам, но невидливиот возач (ако таков воопшто постоеше) како да си поигруваше со мене и со моите напнати нерви: тој непре- стано ми измолкнуваше и чиниш во последен момент успеваше некако да ме надитри. Без сомнение, тој беше побрз, помудар, повешт, уште како. Неговите рефлекси, неговите коњи, негови- те тркала беа побрзи, помоќни. Не требаше веќе уште долго да се ребрам, да се жеравам и јанѕосувам во седиштето, занесу- вајќи се со опитот да го престигнам својот невидлив сопатник, зашто волјата веќе ми беше при крај, а мојот почетен ентузијазам сосема спласнат. Ме држеше само помислата дека можеби сум првиот сведок на едно такво ретко доживување: имено, сè уште немав слушнато ниту на радио, ниту на ТВ, ниту прочитано во печатот дека конечно се појавил првиот модел на лимузина со далечински управувач. Да. Тоа беше така. Љубопитство измешано со страв. На радио - брановите течеше некој мошне популарен шлагер, а јас се обидував да му накалемам стихокле- печки досетки во стилот: - Давам пет стотки за уште една ваква глетка со коли - самоотки!
    Гледав втренчено во задницата на колата и си ги лаев своите неуморни возачки пцости, а колата си врвеше пред мене, додека дождот ромолеше тивко, монотоно, упорно, здодевно под заклопеното небо, полно со тешки темни облаци како модри растрчани овни што си ги трескаат роговите, стенкајќи и фрлајќи луњичави искри наоколу.
    Колата што одеше пред мене имаше некаков модерен, без- малку футуристички облик. Не можев да се сетам ниту на ед-на позната марка од светот на автомобилизмот на која барем приближно би ѝ била слична. Можеби троа сепак наликуваше на некаков спортски модел на порше или со својата изразито искршена геометрија и големи гуми потсетуваше донекаде и на болидот од ферари во формула - еден. Не знам. Во секој слу- чај, тоа беше некаков нов тип на лимузина, дотогаш апсолутно невидена и несретната на нашите патишта. Имаше уште една необичност згора на сè. Таа немаше ауспух. Не испушташе ни- какви гасови. Воопшто. Исто така, не произведуваше никаков шум. Се движеше речиси нечујно. Како електричните возови во Франција, Јапонија и САД. Мистеријата беше потполна, недостижна и непоткуплива за обичниот човечки ум и неговите бедни пет сетила со кои располага од памтивек и сè уште мегаломански верува дека со нив го владее светот. И природата. Инаку зошто би ја бербатил секојдневно.
    По еден час, откако веќе изгубив секаква надеж дека ќе ја престигнам, јас почнав да се нервирам и да го губам трпе- нието. Се чувствував немоќен за што и да е друго освен да ја следам колку што можам и умеам, саштисан, зајадлив и груб, а таа си одеше мирно и надмоќно по патот, трошејќи го можеби само стотиот или илјадитиот дел од своите вистински можности, елегантна, недопирлива, предизвикувачка, небаре некаков роботизиран автомат, кој секогаш однапред знае што треба да прави, а што не и кој пет пари не дава за нашите мали и ситни човечки слабости, мерки и ограничувања.
    Среќа моја што сообраќајот не беше толку густ. Впрочем, беше некаква доцна есенска делнична вечер, а забраните, ем- баргата и општите рецесии во државата ги оставија суви дла- боките грла на нашите домашни љубимци на четири тркала. Само одвреме - навреме ќе поминеше некое осамено службено возило. Бевме речиси единствени патници: јас, колата моја и колата на Отсутниот Тој, кој одеше пред мене, таинствен и необичен странец, некаков одечки НЛО, испратен на земјата од некоја друга планета, некој невидлив возач вонземјанин, токму колку да ни ги збрка сметките на нас овдешните староседелци, кутрите овоземјани суштества од крв и месо.
    Но тоа си е така, си велев, тешејќи се. Кога на човек колата ќе му тргне удолу, тогаш сè оди по ѓаволите. Впрочем, несреќата никогаш не доаѓа сама. Таа злобна и несакана познајница ти носи в куќи цел куп неканети гости. Доаѓа тихо, на прс- ти, кроце, невидлива како сенка, се прошуколува, ти седнува на синија, на софра, ти се прикрадува и ти се присламчува во одајата, те гледа в очи, божем сака да ти бае. Чиниш, доаѓа на бел коњ, а си заминува кривејќи од тебе. Долго не можеш да се совземеш и да се избавиш од неа. Те уми ко улера, терајќи те да ја бркаш насекаде по патиштата.
    Како изгледа таа невидлива мустра? - се прашував нееднаш јас потем. Си ја замислував во сите можни лица на мојата жена што ги видов уште онаа ноќ од минатата есен. Имав имела на душата, како што се вели меѓу народот, и не можев да се сетам на вистинскиот след на нештата, на редот според кој полека, на парчиња, во делови, се изобличуваше во мојата свест претста- вата за ликот на мојата жена. Од ден на ден. Од недела во неде- ла. Се сеќавам, тогаш имавме некакви домашни прослави и таа изгледаше среќна и весела како ретко кога и да е. Славевме, ми се чини, нешто како десет годишнина од бракот. Беше убаво облечена, насмеана, задоволна, расположена. Сè беше на свое место. И гардеробата и послужувањето и одзивот на гостите. Некаде пред полноќ ѝ пристапи еден непознат маж кој имаше очила со златни рамки и нешто ѝ зборуваше настрана од сите гости, знајни и незнајни. Тоа траеше мошне долго. Толку долго што најпосле фрли сенка на сè и предизвика подозрение кај сите присутни. Кога таа најпосле се врати меѓу нас и седна на масата отспротива, не можев да ја препознаам. Како да беше некоја друга жена, а не онаа мојата. Не ја познавав таква. Беше олицетворение на непорочност и смерност. Беше сосема отсутна и туѓа. Наеднаш сè се промени. Молчеше и гледаше упорно и немо во мене, според што претпоставив дека не треба ништо да ја прашувам и дека можеби сепак си е сè во ред. Како нешто да £ бев згрешил. Како да бев нешто крив. Чувството на вина сиот ме облеа. Одненадеж добив желба да се правдам пред неа, небаре да ја молам за прошка. Како грешникот да бев јас, не таа. Молчеше како риба на суво, подголтнувајќи си ја јаболч- ницата и гризејќи си ги усните и гледаше некаде пред себе, без цел. Најпрвин, видов како ѝ отпатуваа очите. ѝ се стемни ли- цето, челото, ѝ се расточи снагата. ѝ се затворија ушите и устата. Потоа ѝ летна косата. Рацете £ се претворија во крилја и таа набргу одлета некаде незнајно каде. Нејзиниот дух остана да лебди во куќата, да тлее меѓу нас, но нејзиното тело го нема- ше веќе. Господи, зарем мојата убава жена наеднаш се претво- ри во вештерка и летна со метла?! - се прашував избезумено во себе. И без воопшто да се двоумам, јас решив да тргнам по неј- зиното тело, а не да се задоволам мирно и немоќно да кмишам и талкам по нејзиниот дух, што остана да виси тука, помеѓу четирите ѕидови на одајата полна со гости. Ја барав долго таа ноќ. По соседството, по улиците на градот. Насекаде. Ја немаше никаде мојата жена. Од друга страна, човекот кој имаше очила со златни рамки, остана и понатаму во нашата куќа со пријателите и роднините од женина страна со кои беше дојден. Остана до долго во ноќта. Длабоко по полноќта. Значи, не доаѓаше предвид дури ни помислата дека мојата жена тргнала со него, или со било кој од нив.
    Не знам зошто токму сега, оваа ноќ, помислив на човекот кој имаше очила со златни рамки. Впрочем, јас веќе сосема бев изумил што беше причината за ненадејната постапка на мојата жена таа ноќ. Уште тогаш, утредента, таа ми беше рекла за што се работи, но јас веќе ја бев заборавил и причината и поводот и местото на настанот каде што беше одлетала таа.
    Колата што одеше пред мене без возач зад воланот наед- наш почна да шета по патот. Таман се токмев да ја престигнам, кога таа неочекувано слизна на левата страна од коловозот и по еден миг се урна, се ошеврати во бездната, трескајќи нека- де долу во карпите, крај реката. Бев возбуден и изгубен за миг. Не знаев што да правам. Сиот се испаничив. Се двоумев дали да бегам или да се јуначам. Си мислев дали да застанам и да појдам долу да видам што се случило. Се кинев миг - два и се- пак некако инстинктивно се решив да си ја летнам и да ја спра- штам по патот. Ни лук јал, ни лук мирисал. Тргнав без сврту- вање. Мешаници и толпи не поднесувам. Најмалку полицајци. Утредента прочитав за сè во весникот „Вечер“. Имаше дури и слика. Слика на возачот. На мој не мал ужас, тоа беше човекот кој имаше очила со златни рамки. Којзнае како се случило кут- риот човек да се најде токму таму во мигот на несреќата. Впро- чем, имаше и наод од вештото лице. Пишуваше дека веројат- ната причина за смртта на човекот кој имаше очила со златни рамки би можела да се бара и во можноста дека некој го освет- лил и ослепил во текот на возењето. Не знаев што да мислам. Ми изгледаше сè толку неверојатно, неочекувано, фантастично и апсурдно. Го затворив весникот и се загледав во убавото и невино лице на својата жена.
    „Цел ден врне. Се раскапа времето од врнење“, ѝ реков. Таа само ме погледна немо и ништо не рече на тоа. „Впрочем“, додадов, „есен е, зар не. Кога ќе врне, ако не сега“. А таа гледаше некаде низ прозорецот и знаев дека не сака, а и нема што да ми одговори на тоа.


ХУМОРЕСКА
(Варијација на една Кафкијанска тема) 
„Во Прилеп мајмун не игра“.
(Стара народна поговорка)
    Кога Григор Самсаров едно утро се разбуди по немирно пробдеаната ноќ, забележа дека во креветот каде што спиеше се престори во жив мајмун. Лежеше врз панцирски тврдиот грб и виде, кога троа ја подигна главата, дека отспротива, од големото венецијанско огледало, ставено тука или по греш- ка, или само како привремена замена за отпорано скршеното пластично огледало во хотелот „Липа“, во Прилеп, едно есенско врнежливо утро, 199 ... година, неговиот испакнат стомак сиот се набрецнал и засводил со рунест појас, а прекривката само што не слизнала на подот. Неговите тенки и клекави ноџиња му трепереа немоќно пред очите.
    „Што се случува?“ - праша тој, стресен сиот и со штрекнат ум поради новото, животинско сознание за самиот себе си. Тој наеднаш сфати дека ваков каков што е сега, однепара секаков, никаков и којзнае каков, за ништо и никому веќе не му е потребен, дека патот што попусто го тепал дотука само му ги изар- чил парите, времето и нервите, му ги излижал гумите на веќе отповеќе раскантаниот опелкапитен и сега којзнае дали воопшто ќе може по овој мочан ноемвриски кијамет да се спушти од Плетвар по ридиштата. Неговиот ум небаре се собра во една остра и блескотна засечка врз работ на венецијанското огледало и поита да си поигра со наполу исплазеното црвено јазичиште, кое создаде еден сивомлечен облак од стрежба врз мајмунскиот воомјаз на Григор Самсаров. Мислеше да се избричи, но откако се увери во нараснатата и несовладлива рунеста шу- ма на своето лице, веднаш се откажа од намерата. Имаше само уште толку сила да се дотркала до крцкавите крила на вграде- ниот шифонер во ѕидовите и да го извлече од штендерот својот посивен, измастен и излижан фланелски костум, кој паметеше и поубави денови, ќермеси и панаѓури и потоа почна полека да се облекува.
    Григор Самсаров беше трговски патник. И тој како таков имаше само две до три појасно изразени црти во карактерот: не беше скржав на зборови, особено во миговите кога се оби- дуваше по секоја цена да ја шитне и утрапи својата стока на пазарот и кога ги кажуваше своите маратонски серии од тр- говски вицови, кои секогаш имаа една иста и заемна цел: да го омекнат и одоброволат муштеријата и да создадат штимунг на општа подносливост. Не беше ништо помалку штедар ни ко- га ќе се отвореше во своите изливи на нежност кон својот син единец, кому речиси од секое патување му носеше по некаков редок и грижливо избран дар.
    „О Господи“, помисли тој, „каква напорна служба избрав! Од ден на ден на пат. Чергарски, скитнички живот. Деловните стрежби и вознемирувања се многу поголеми отколку дома, во канцеларијата, а освен тоа и таа мака со патувањата, нередов- ната ихрана и дружење со луѓето, познати и непознати, кое постојано се менува, никогаш не трае долго и не станува поср- дечно. Ѓавол нека го носи сето тоа“!
    Се сети наеднаш на сите вчерашни одбивни и притаено воздржливи лица од старите пријатели, кои како да му вртеа грб и полека го напуштаа. Големите трговски претпријатија веќе одамна пропаѓаа, ако не беа веќе речиси и на самиот раб на конечната пропаст, а пак малите и приватни дуќани не покажуваа никаква желба и намера за некои поголеми и позначајни нарачки и зделки. Каде се оние стари времиња на сеопштата радост, веселба и заемна подршка?! - воздивна уште еднаш и длабоко од градите Григор Самсаров. Ни траг од некогашната раздвиженост и општа наклоност. Наместо тоа, само закопча- ност и лицемерие, извештачени фрази, завиени лаги, наместени фаци и опустошени излози. Маски, оголени, пластични кукли, испразнети штендери, заклучени каси, обесени катанци и избледени фирми со испокршени неонки. Насекаде само пус- тош, штама и молк. Животот небаре згаснал некаде попатно, на половина пат кон никаде, фатил лимја и ги оставил своите бедни остатоци тука да дремат и чмаат со денови, недели, месе- ци и години и нема кој да го подбутне, да го поттурне по рамо- то, да се разбуди, да се исправи на нозе, да тргне пак напред.
    А таму, во еден од оние препотопски излози, како во некоја случајна менажериска претстава со одамна исчезнати сенки, тој утринава повторно го сврти својот поглед кон елек- тричната гитара, заборавена тука со својот гримизно згаснат политур небаре некаков вештачки дијамантски откршок од не- кој непознат и бесценет камен, останат уште од оние стари и среќни времиња. Колку пати досега го имаше слушнато својот син единец кај му бара електрична гитара, му додева, му бандо- ри сè една иста песна, сè една здодевна катадневна и монотона тажаленка, а тој, кој некогаш можеше за роденден да му купи една цела рокерска скаламерија, сега не може да се реши ниту за еден ваков безмалку скромен подарок.
    Григор Самсаров чекореше сам, низ долгата и права при- лепска улица што води во самиот центар на градот, како што пред два дена се шлаеше и низ Широкиот битолски Сокак, и како што уште пред тоа со денови се вслушуваше и одѕиваше на криковите на галебите пред охридското пристаниште.
    Патот беше отворен и чист. 
    Но денот врнежлив и пуст. 
    Отспротива наидуваше свадба.
    Обична, наша, проста, македонска свадба. Народна, распојасана и шумна веселба. Некој бездруго го забележал Григора Самсаров, онака стуткан, изгубен и безердисан и опчудувајќи се над неговата несекојдневна рунеста опстановка, го завлече во својот маѓепсан круг, среде оро.
    И тоа белки ќе да беше првиот мајмунски танц во надалеку, нашироко и на големо знајната марко кралевска, цепенковска, итерпејовска и уште каква ти не прилепска чаршија.
ЛЕТО ВО РАВЕН
„The answer, my friend, is blowing in the wind.“
Bob Dylan
    Тие години на магистралниот пат помеѓу Равен и Големиот град се појавија првите автостопери. Најчесто доаѓаа од запад, но понекогаш меѓу нив ќе заскиташе и некој друмник од пре- куморските земји. Со своите тешки ранци и вреќи за спиење на грб прилегаа на мравки изгубени од колоната што везден го влечкаат својот товар и плен до којзнае која далечна дупка, не- баре се накитиле со најголемиот трофеј.
    Имаа уморни и испиени лица, враснати во брада, правли- ви и тврди, отсутни и сами до немајкаде. Со часови и часови се пржеа под усвитеното небо, но сепак секојдневно висеа по крајпатните ендеци, со кренати палци и светнати очи, божем се дел од непрегледните сончогледови низи.
    Ние, момчињата од Равен, потајно им завидувавме на тие необични птици што летнале од усвет, та врнело - грмело - греело - трештело - пукало, тие едно си тераат: со своите шпир- тосани крилја и урочени клунови сал се ѕверат во друмските ламји и лимји на патот и ич пет пари не даваат за ништо.
    Повеќето од нив имаа црвеникави бради и ние на шега си ги викавме „барбароси“, но тие не носеа крстови на вратот и ако што и да е носеа тој миг, тогаш тоа беа нивните гитари, бездруго за да си ги прекратат маките со нив, штом тргнале да тепаат толкав пат.
    Честопати не можевме да ги разликуваме машките од женските и, добро се сеќавам, како си правевме безброј вицови со тоа, зашто сите носеа панталони, понекогаш дури и обетки на ушите, а косите им паѓаа до раменици. Црвените бради им беа единствениот нишан.
    Беше чудно и необично тоа племе што се зададе кон Равен, како некое фантастично јато што се селеше на југ. Ќе беа месечари да не ѝ припаѓаа на сончевата секта оти, скоро сите и без исклучок, имаа сонца нацртани на челата (низ намотаните лен- ти), носеа кошули со цветен дезен (впрочем, така и ги викаа - „деца на цвеќето“, или едноставно „хипици“) и ги пееја песните на Боб Дилан - Песот, како да завиваа по ветрот, душкајќи по немуштата загатка на чудата од овој свет.
    Од раскошниот очај на својот дом, до опијумскиот изгрев на Ориентот, тие го расфрлаа своето цвеќе насекаде, небаре Циганите од Равен ги најавуваат додолите на Ѓурѓовден.
    Понекогаш, така, од узур, или пак од чиста љубопитност, ќе се замешавме во некоја од тие тајфи и тогаш, чинам, куци- от Моно Џуапо веднаш ќе почнеше да го витка јазикот, небаре живи компири низ уста да мели. Околу него се туркавме како Индијанци, а тој важно - важно се кокореше наоколу, изигру- вајќи некаков си гуру, жрец, или пак дури и оној стар индијан- ски кумита, Олд Шетерхенд.
    Што беа тие години за нас, тогаш кога започна тој необи- чен Крстоносен поход, кога во тие бајрактари на сите белосвет- ски моди и матканици гледавме како во некои откачени и не- веројатни јавачи на ветрот. Кои беа тие брадјосани ветрогони и вејветри што итаа кон исток, боси в трње, од своите блеска- ви престолнини станати, за да акнат насреќа преку азиските пустини, врвици, таинствени замки, закани и заседи, па сè до пештерите на далечниот Катманду.
    Што знаевме тогаш ние за куциот Моно Џуапо, на кого це- ли пет лета пред нас му процвета тиквата, што знаевме за оној непрокопсаник Чеп, кого сите по Равен и околу Равенот го викаа Мајсторе и кого уште прв пат кога го видовме на наши очи најпрвин ја смандори, а потоа ја силуваше онаа кутра и избезумена Германка, одрана до гола кожа од некојси Арап пред тоа, небаре отпадник од дружината на Али Баба, по грабежот зад портите на Сезам.
    Што знаевме ние тогаш за сите Чепови бесни глисти и уј- дурми, кога наперчен се враќаше од поправните домови и како ништо да не било, ќе брбнеше и ќе се замешаше меѓу нас со она свое апашко муцуле, ќе се витосаше накај Црвените скали што си ги викавме „чикичан“ и ќе се заринкаше во матните во- ди, клукајќи, небаре, Марко Крале го префрла Големиот камен отаде Црн Врв, да ја казни сестра си оти кај Турчин пребегала, како што нè учеа уште од малечки, рикајќи на сет глас кон орловите гнезда небаре Тарзан, а потоа измазнет и залижан како шарено теле, се враќаше меѓу нас, во маалото, и ќе им се потс- меваше на сините анѓели во мустак низ сокаците, велејќи им дека не се плаши тој од ништо и дека такво пиле дома не си умира, па и ако умре еден ден, најпрвин ќе треба троа да се из- намачат околу него, оти тој не бил сачка - прачка и оти Чепот - мајсторот на сите ќе им ја запржил чорбата, ќе им ја зачепил муцанката, мајчината . . . еден ден, ај ти. Каменот до камен си тежи, велеше тој, ама не на мојата паланѕа. А така и нему ста- рото аро му велело пред да ја скине, но излезе Чепот непрокоп- саник и пезевенк, оти не му ја исполни последната, демек мес- то пченица бели цицки да раздаваат по гробиштата новоселски . . . за бог да прости.
    Со отворени и жални очи си замина тој. 
    Кутриот, мокар брат. 
    Денес, кога куциот Моно Џуапо, по толку години пекање и лелекање по лудиот бел свет, кајшто никогаш не се снајде и не врза корен, со ќерка калеша, ослането перче над очи и ширни дворој шимширови, остана тука да кука како пуста кукумјавка од Црн Врв над Равенот, загледан некаде кон мостот на Луда Мара и осамената маслинка, каде така ветерничаво, севезден и саноќ се улавевме по Битлсите и Ролингстоунсите, нашите мус- три и кандила, да седи со пијачка и мезе со нас, (мастика, таратур) безделни мајтапџии и чаматари, да ги плетка низ јазикот сите далавери околу Чепот и најпосле низ каде - каде помирни звуци (Олдфилд, Мориконе, Вангелис) да нè уми со тие стари и веќе заборавени денови.
    „Мене светот отсекогаш сè ми давал на половина“, говореше тој. „Речи што ќе речеш, ама тоа си е некако, така, како за здравје. А што се може тука, штом ми е пишано да го газам само со едната нога. Некогаш, на пример, сонував да живеам на остров, а заглавив на полуостров. И тоа каде - на Балканот! Бакзус се родив, баксуз и ќе пцојсам. Сиромав човек и во по- ловина дупка ќе го закопаш. Што сè не правев! Оф мори мајко! Се обидов да му ги замачкам очите на светот, да летнам како орел и да се витосам оттука, а излегов некаков си музејски стаорец. Врти - сукај, јас си го утнав касметот (или тој мене!), а Чепот - не, зашто Чеп отсекогаш си беше она што си беше, а така и заврши: чешит“.
    Со такви, или слични зборови, започнуваше секоја вртеш- ка околу Чепот.
    И секогаш - иста прикаска. 
    Различни беа само нијансите, а ние токму за нив овде ќе зборуваме.


1.
    Чеп, дамчестата Американка Су и куциот Моно Џуапо не- маа среќа тој ден. Како сè газглава да им тргна. А штом само за влакно им избега и ганц новиот мустанг на агенцијата за рент - а - кар во Скопје, веќе беа на работ од кавгата.
    „Тууу, бре, Моне, мајка му стара, - уфкаше и туфкаше Чеп - ‘ба ти го к’сметот. Пак ја утнавме работата, еј.“
„Е де, е де.“ - го смируваше куциот Моно. „Што е де, е де. 150 коњи, бате! Знаеш ли ти што е тоа? Ем плус и ти. И оваа шарена калифорниска маска на панагон. Ех, кардаш, кардаш . . . само да знам кој е баксузот меѓу нас . . .“
    Не им преостануваше ништо друго освен да се помират со стариот сиво - маслинест ландровер, што толку пати послед- ниве месеци му го загорчуваше животот на Чеп. Го напуштија паркингот на агенцијата за рент - а - кар, мавтајќи му од не- мајкаде на немтурестиот службеник и свртија скоро со нека- ков лудачки елан кон центарот на Скопје. Но Чеп не можеше веднаш и тукутака да ја преболи загубата и сеедно ломотеше и дрдореше некакви неразбирливи пцости низ нос, притискајќи на сирената како луд и китејќи ги со рогови вознемирените минувачи, та овие сето време испраќаа некои недоветни опули, како тој миг врз мустакот да им капнала врапчешка вересија.
    (Мустангот, бате, тоа не е лимузина. Тоа ти е див индијан- ски ајгар, ами како. Ах, мајчицата негова! . . . Очите ми истекоа по него вчера. Пена на устата ми се стори). „Ех, Моне, Моне, абдал бев што те пуштив да се удавиш во градскиот нужник со оваа откачена мотовилка. Сега немаше во него да ми се перчи оној дрт германски акреп. Ем ти велев да поиташ. Опинците ќе му ги фатиме. Што се клештиш, мори, чумо? Ќе ми се друскаш сега со денови во оваа стара канта ка- ко спурен компир и ќе прашаш има ли уште.“
    Чеп гледаше во младата ковчеста Американка, со насмевка на лицето, а всушност, се јадеше себеси однатре, чиниш веќе во идниот миг ќе почне да вреска, а сепак се преправаше дека му е смешно сето тоа и оти, небарем, му се восхитува на начинот со кој Американката Су ја тегне својата долгунеста шија низ подотворениот џам и се пули на сите страни како пилиштарец што прв пат го подава својот клун од штрковото гнездо. Опцу, а таа му одврати со својата широка насмевка, небаре ја почес- тиле со слатко. Чеп сеедно се џараше во нејзиниот шарен чорап на главата, што изигруваше нешто како капа, шамија, или пак некаква панделка врз долгата црвеникава коса и се крстеше на сите четири страни, чудејќи се и прашувајќи полугласно, ток- му колку да го разбере Моно Џуапо) - „нема ли уште нешто да измарифети оваа креслива чучулига од Салинас?!“
    „Да ти ја изедам шапката што ти ја скроиле,“ ѝ се смешка- ше Чеп, а таа само немоќно се вцрвуваше и чиниш гореше од желба да го подбуцне куциот Моно да ја разбистри троа оваа миловидна шарада од пораките на Чеп и само неговата упорна сирена и кикот ја одвраќаа од намерата.
    Свртија кон супермаркетот на излезот од градот. Изгубија повеќе време на касата отколку што им требаше со онаа нивна тавтабитска наврапитост да се промуваат низ долгите редици во супермаркетот и да исполнат цели три кошници со секакви дрангулии. Средовечната касиерка со упадливо нацрвени усни воопшто не им беше наклонета. Тројцата натрапници, пристегнати во некаков избледен џинс, со својот нестрплив вик ѝ ги вознемируваа муштериите.
    Чеп веднаш почна да реди: „Марлборо - два бокса, дузина кибрити, две пени за бри- чење, банани - 5 килограми (чупето многу ги сака!) (ако де), ка- фе - 3 пакетчиња, суџук домашен, шунка 12,5 дванаесетипол, еве, убаво ти пишува, гледаш и самата (или, не можеш без очи- ла?) (купи и ги на мајка ти!) (ако де, ако), пиши и не забошо- тувај, сирење, половина „трапист“, половина жежено (имаме и увозни: гауди, горгонзола, камембер) (Какво ти е тоа?) (Такво. Се мачка на леб) (Ако, де, ако, дај од сè по малку!), ( 5 соко- ви грејпфрут, три доктор Еткера) (Но, овде јас гледам четири!) (Добро де, добро, едниот ти е подарок од мене) (Дари си ја ти сестра ти, знаеш!) (Арно ме потсети, море. Гледај го зет ми, кутриот,коска и кожа. Голтар. Малечка плата, што да правиш. Ем колку р’мба, завалијата. Гробар е. Нели, Моно?) (а - х - а) (Не ломоти тукутака момче, ами давај ваму. И самата сум си писмена. Дрвени адвокати не ми требаат. Везден денгуба и без- делништво, друго и не знаете.) (Добро, душичке) (Не сум јас баба ти, та си ме здушкал тука) (Не сум ни јас момче со три судски алиментации) (Оди по ѓаволите!) (Ајде, пиши, џанам! Белки јас сум ти крив што заборавил сношти стопанот да ти ја избие матеницата во бутимот . . .) (Ај, ќелеш низаеден! Сакаш ли да повикам милиција?!) (Уф, леле, мајко! Сиот треперам) (Неранимајко!)
    Излегоа шумно од супермаркетот на излезот од градот, исто како и што влегоа, а високата Американка не можеше веднаш да сфати што токму £ беше згрешила на средовечната касиерка, та на нејзините кресливи поздрави оваа ги креваше рацете кон неа, небаре пади лепрозна, како да брка вампири од прагот - иш! иш! што ми се правиш ѓоа нетокму, мори, ку- кумјавко низаедна. Ченкушка да не си голтнала, та везден тука ми се мајтапиш. Ги знам јас тие мустри во тесни панталони ка- ко тебе. Ваму изигруваат странци, а уште на лепешки им смрди суратот.) (хелоу, хај) (мавај ми се оттука кога ти велам, барем тебе можам да ти ги истурам пиперките, сукало едно.).
    Набргу, откако се откачија од главниот јазел, лесно и бргу се витосаа кон магистралниот пат.
    Летото веќе беше при крај и сообраќајот не беше толку густ. Колоните со километриски опашки секнаа веќе одамна. Сепак, со овие наши патишта никогаш не си на чисто. Ако ништо друго, барем со заврзани очи да возиш, сетики, ризикот не е мал. Тука и таму, на по некоја од крстосниците од предгра- дието, сè уште можеа да се видат брадјосаните групи и двојки, или по некој задоцнет осаменик со згаснати очи, некој изгубен друмник што со желкин чекор се упатил кон Делфиските про- роштва, со задолжителниот и набрзина начкртан патоказ на грбот: Атхенес. Никого не качија. Тие одеа во спротивен пра- вец.
    Низ непрегледната рамница покрај реката, низ бескрај- ните сртови и меѓи што се губеа во далечните планински под- ножја, долгите кривулести и валчести стрништа прилегаа на прекршени змиски опашки што за последен пат се сончаат на скржавото септемвриско сонце. Тоа сега рамнодушно се про- тегаше низ круните на крајбрежните стебла и се прекршуваше низ ветробранот на ландроверот во некоја златесто - алова и пурпурна гама.
    Сопреа кај првата бензинска пумпа и имаа среќа. Околу неа немаше ни жива душа и таа, скриена и затантена во пазу- вите на ова циганско лето, прилегаше на некаква осамена оаза. Но наместо да чекаат пред себе некој грбав транспортен џин, тие мораа долго да го чекаат зафатениот и рамнодушен полнач, кој штотуку појадуваше. Чеп наеднаш се откажа од трубењето, излезе од ландроверот и се упати кон резервоарот. Се вѕре во скиснатото лице на полначот и одеднаш сфати дека од сношти ништо не јал.
    Тоа е тоа, помисли. Таа неочекувана ошумоглавеност што го притиска цело утро. Тоа е тоа. Не ме потфатиле мајките, ами стомакот. Проклет да сум, стомакот).
    Се реши. Ене таму, крај онаа ливада. Веднаш до реката.
    „Моне, гладен ли си?“ 
    „Ич.“
     „А таа?“
     „Не знам.“ 
    „Слушај, Моно, пиленце, симни ги дисагите да ставиме нешто в клун.“
    „Што ти текна сега?“ 
    „Ајде, море, мрдни го малку задникот, кога ти велам. Тро- кирам, Чу?“
    „Јок.“ 
    „Мрдни, мрдни, кардаш.“
     Куциот Моно Џуапо и Американката Су ги протнаа нозете кон малечката платформа од ландроверот и со напор излегоа надвор. Чеп ја прифати торбата и тргна право преку магист- ралниот пат. Го настигна засипнатиот глас на полначот.
    „Кадеееј?“ 
    Чеп му опиша со раката што неволја го мами кон реката. 
    „Првин истај си го ландроверот“, рече овој. 
    „Наполни го до врв и тргни го сам.“
     „Не бива, ај, ела, џанам.“ 
    Чеп опцу. Му ја тутна торбата на Моне и се врати кон лан- дроверот. Овој ја потфати и ја настигна високата Су. „Го настенкавме торбиштево, небаре сме скаути, па ќе се катераме на Мон Блан, на мајчината“, се лутеше куциот Моне. Чеп се џараше во несмасната фигура на својот другар што бавно се спушташе кон речниот брег и скоро соучеснички му се поднасмевна на полначот под мустак. „Таков си е тој, што ќе правиш,“ како да велеше неговата насмевка. Полначот само ги симна раменици- те, рамнодушно следејќи го танцот на бројките. 
    „До врв, - повтори Чеп. - И сметката.“ 
    „На кого?“ 
    „Што? Сметката? На „Фортуна“. Како и секогаш,“ се знае. 
    „Во ред.“
    Чеп веднаш плати, го остави ландроверот на малечкиот паркинг, се врати по сметката и тргна кон реката, не обѕирајќи се ни лево ни десно. Долу, врз еден кутнат трупец крај брегот, Моно и Су веќе го смукаа својот герјпфрут.
    Чеп се плесна меѓу нив. 
    Моно незаинтересирано џбаркаше низ торбата, шушкајќи меѓу целофанот и тутканиците од хартија за свиткување и, чиниш, со некакво посебно уживање ги следеше нервозните гр- чови на својот другар, правејќи невешти гримаси и плеткајќи ги своите мрзливи прсти.
    „Господинот сака?“ се кривеше Моно. 
    „Ај давај ваму што било, море.“ 
    „Знаеш, момче, неволјата со тебе е токму во тоа што не знаеш што, а сакаш веднаш,“ се поднамести овој, правејќи мр- товечки сериозно лице и имитирајќи го чичко Толета, нивниот стар професор по математика (некогаш и двајцата му беа нере- шив проблем на добродушниот чичко Толе, а главната цака бе- ше во тоа што тој со очи не можеше да види жилет, додека Чеп и Моно секогаш успеваа сосе сунѓерот да му го протнат ѓуту- ре.) Чеп ја разбра шегата, но сега му требаше лапање а не шеги.
    „Не сери, Моне.“ 
    „Па, добро бе, гукни веќе еднаш. Што сакаш?“
     „Сеедно. Не знам.“ 
    „Смени ја плочата.“ 
    „. . .не знаеш, не знае, не знаеме. . .“ 
    „Чеп, бате, не дави. Ти реков плочата, не глаголот. Не сме на час кај чичко ти Толе. Кажувај ваму, или нá - земи си сам. Овде само уште млеко од магарица фали.“
     „Млеко од магарица! Ама ѓезме!“ 
    Чеп извлече една од векните, ја прекрши надве, ископа нешто напамет од безбројните свитки хартија и дури не грижејќи се дека го фатил токму првото што му падна в раце, се нафрли алчно врз големата фелка жежено сирење, жолто, шупливо ка- ко пчелино саќе и тврдо како камен. Голташе наврат - нанос ипо едно три - четири залака сосема се задави. Моно подбивно почна да го удира по грбот, смеејќи се кон Су. Почна да го пои со големиот шарен термос. Намести некаква старателска маска на мајтапџискиот сурат и фати лесно да му потсвирнува како на ајван („пиеш вода како вол, не знаеш што е ха - два - о! Чеп- че батино, ти се одзатна ли помијарникот, а?“) („ќе те отчепи тебе Чеп ако ти ја светне една, ни змија на вода не се задева, знаеш.“)
    Одненадеж го потфати некоја икавица и, срипувајќи, поч- на да се тресе, врти и сука околу трупецот, небаре, африкански таманго (Монево кумство) не му е рамен. Набргу пак клекна врз трупецот и најпосле се смири.
    „Да ти го мочам табиетот,“ рече Моно. „И камила ќе се напоеше,“ веќе сосема помирливо и дури малку соучеснич- ки. „Ептен си изветреал. Од панаѓур на панаѓур. Не бива, без- дриѓан некој. Како сојтарија си станал. Нели ти здодеа веќе ова акање? Тие пусти пари . . . ќе се збудалиш, бреј.“
Чеп само одмавна со раката. „Веќе си заборавил и да јадеш.“ „Помалку лапање - помалку мелење . . . житна кал.“ „Еми што друго од едно погано јазичиште. . .“ „Имаме ние и пофина стока, почитуван господине.“ „Свилена, а?“ „Свилена, ја. Белки попусто ја влечкам пустињава како магаре од град в град веќе толку години. „ФОРТУНА ВЕДРИ И ОБЛАЧИ СВЕ ЖЕНЕ У ЗЕМЉИ“ . . . Фортуна. . . ова. . . Форту- на она. . . ами како“.
      „Бре, бре, мајката, што ми наприкажа.“
       „Оти? Да не ми е кусо нешто? Бутур ми е. Камен паѓа, сврдлето рие, лапање колку сакаш. . . што ми е нетокму, кажи.“
      „Што е Фортуна“? - се подаде наеднаш Су. „Фортуна. . .“ се замисли Моне. „Што е „Фортуна,“ прашува манукава.“
      „Речи ѝ „Фортуна“ ти е она што ведри и обла. . .“
      „Не оди.“ 
      „Оти?“ 
      „Не бива. Не може тоа.“
       „Што е Фортуна?“ - повтори љубопитно Су. 
      „Фабрика. Синтетичка свила,“ рече Моне. 
      „И тој е нешто како агент, трговски патник?“ 
      „Така нешто.“
       „Што ѝ рече?“ се јави Чеп. 
      „ѝ реков што треба.“ 
      „Краставици ѝ рече. Речи ѝ дека ведри и. . .“ 
      „Кај би можело тоа, џанам. Бегај оттука.“
       „Зошто?“
       „Па, ајде, заврти го тоа по наше, да те видам, мајсторе.“
       „Ведри. . . наоблачува. . .а?“ 
      „Ете, гледаш. Тоа си е друго дваесе.“ 
      „Моне. . ., се замисли Чеп. „Знаеш што?“ 
      „Знам.“ 
      „А што?“ 
      „Тоа. Не ти се допаѓа мојот сурат.“ 
      „Сезнајко си ти, Моне, сезнајко. Откаде знаеш?“
       „Ти читам од носот.“
       „Жити Толе Жилет?“ 
      „Оди по ѓаволите!“ 
      За сето време, дури двајцата другари се обидуваа онака без врска да се прејдат еден со друг, високата Су беше обземена со некоја миловидност кон сè што ја опкружува во тој миг и таа сеедно се прпелкаше околу нив, потпевнувајќи некаков рефрен од некој стар кантрисонг. Притоа, правеше некакви чудни паузи по секоја нивна задевка, безмалку оперетски, како да ги пушта да се издуваат докрај, а потоа, без да се напрега да сфати штогоде од тој нивен кукуриг (неоти пак ќе разбереше нешто со оние троа наши думи што ги знаеше), се нурнуваше кон благата удолнина на речниот брег, чиниш тој ненадеен оптимизам сака наеднаш да го расее насекаде кај што допира мрзливото сонце, небаре ќе го фрли и префрли сосе белите камчиња што потскокнуваа по разбранетата матица дури на другиот брег, отаде реката. Ја освои одеднаш таа палава игра. Веселоста шум- но нагрна во неа и, мавтајќи со рацете, се спогна удолу низ све- натата шир на долината како некое збудалено детуле.
    Таа, низ својата по малку чудна ошумоглавеност, им се ра- дуваше на сите ѕрнѕурки по полето и ѕунења во воздухот, им мавташе на недофатните сурии од првите преселни јата, ги прегрнуваше гранките, трагаше по капини, се чепатеше како вртимушка околу бескрајните низи тополи, ги кубеше и раз- вејуваше глуварките, ги прескокнуваше трските низ сазот и врежот, ја газеше речната жгура и во лет го береше и го бакну- ваше секој страк од дивото полско цвеќе.
    Се врати по некое време со тоа свое пијанство меѓу нив, се плесна врз трупецот сета спотната, задишена, румена и дам- честа, го расфрли наоколу сосе жили тоа диво полско цвеќе, донесе некои чудни миризби, се засмеа на сет глас и ги забуца прстите во фрлената торба. Му се надеваше на грозјето, а ис- копа банана. Тоа уште повеќе ја орасположи. Бузите ѝ беа модри од капините. Со вештина што Моно ја крсти „атавизам на мајмунката“, само со забите и едната рака, таа за миг ја отвори нежната жолто - зелена кора, ја подви некако над дното од рач- ката, му ја наднесе токму под носот на Моно и се раскикоти како луда.
    „Слези Молох, Молох, ти стар прчу незаситен!“ . . ., - фати метании да прави кон сонцето расположениот Моно.
    „О, лајна!“ - го упрекна таа и веќе во идниот миг, како ништо да не било, пак продолжи со својот заразен кикот.
    Чеп отпрвин се пулеше де кон него, де кон неа и откако скопча во што е работата, прсна и тој да се смее, иако Моно низ стенкање, низ заби цедеше: „п о м и ј а р н и к о т, б а т е, п о м и ј а р н и к о т!“ Се смееја како улави. Ги фати некој заразен и непреодлив смев и, некој што си оди одозгора по патот, гледајќи ги вака разгракани и испревртени врз начадениот трупец, лесно можеше да се обложи дека оваа чудна и урнебес- на тројка одненадеж ја трештил гром од ведро небо.
    Најпосле, се смирија. Полека си ги собраа парталите, ја на- рамија торбата и се упатија кон ландроверот. Тукушто излегоа на патот, двајца Бугари, или Полјаци, паркирани покрај ланд- роверот со својот Москвич, им предложија да променат некој лев, или злота. Чеп само немо одмавна со главата. Су се интере- сираше што сакаа тие. Чеп му рече на Моно да £ преведе. Рече дека никогаш во животот не видела бугарски, или полски пари. Нивните пари се малечки по форма и не се нешто особено, ѝ објасни Моно. Потоа дури и додаде, без да го праша таа, „левот ти е долар и пол во Бугарија. Овде пак ни го нудат бадијала. Речиси џабе.“ „Па зошто? Зошто, Моно, кажи ми?“ „Не знам,“ рече Моне. „Јас сум тапа за тие работи.“ „Зошто, Моно? Зошто? Тоа е трговија на црно, нели?“ - прашуваше Су на својот тврдоглав начин. „Не знам Су. Не знам. Од дарежливост, белки. Што знам.“
    Су ништо не сфаќаше. Моно само одмавна со раката и со напори се курдиса на предното седиште од ландроверот. Ги чекаше долг пат. Чеп се врткаше уште некое време околу ба- гажникот, обидувајќи се малку да ги потсуреди расфрланите топови од вештачката свила на „Фортуна“. Малку го утеши по- мислата што мустангот го спаси барем од амаллакот да се бав- та со префрлување на тие големи труби.
    Тргнаа. Долго време ништо не зборуваа. По еден час, како да ги фати дремка. Тогаш, Су ненадејно забележа една поголе- ма група хипици што се враќаа на запад и со жар почна да им мавта, расфрлајќи им го својот букет од диво полско цвеќе.
2.
      Тоа лето Чеп ненадејно се појави во Идиохорија (неодамна откриената античка населба во близината на Равен) и, откако се распраша за Моно Џуапо, разбра дека само до пред малку „се маткал тука некаде околу базиликата.“ Веднаш му падна в очи црномурниот младич свртен со грб и седнат на скалите под жешкото јулско сонце. Долгата кадрава коса падната до раменици, како да го расколеба за миг. Не се имаа видено три - четири години. Му се доближи молкома, покривајќи го со својата издолжена сенка, ја спушти спотнатата дланка врз не- говиот грб и веднаш почна да го задева. „Нема ништо поважно за еден маж од тоа да го ископа големиот камен,“ рече. „Големиот камен - тоа јас го викам вистинска работа за еден вистин- ски маж.“ Притоа се испрчи над него како був, гледајќи некаде неодредено во далечините, мижуркајќи и вардејќи се со длан- ката од пекнатото сонце. „Големиот камен?!“ - извикна радос- но Моно, а среде оваа пустелија Чеп беше последниот на кого можеше да му се надева. Му ја испружи раката и се обиде да потстане. „Проклет да си Чепе, мајсторе! Што ќе ти го големи- от камен? Да си го обесиш на врат и право в река сосе него. Тоа ли?“ - му враќаше Моно со иста мерка. „Ами што друго, бате Моне. Белки овие твои ќерпичи што везден ги галиш и мазниш на припек, се вистинската работа за еден маж, а? Си се плеснал тука боже смок, не може човек ни да те познае“.“Ех, Чеп, чепо- рошко! Секој си има некој свој ѓавол, што да му правиш,“ веле- ше Моно, сосема помирливо и речиси безмалку филозофски.
    „Прав, пот, муви, комарци, скакулци, штрклици, змии, гуштери, грнци, ќерпичи, модрици на задникот, плуски . . . и овој вршник. Тоа ќе е, белки, твојот ѓавол.“ Моно сал се клеште- ше на тоа. „Ѓавол . . . ѓавол,“ продолжуваше Чеп, ѓоа Толе Жилет нов урок ќе задава. „Ако веќе сакаш да знаеш, тоа е живо, диво и игриво ѕвере, а не овој твој чепатлак.“ „Зависи.“ подзема Моно. „Краставици - зависи. Ех, Моне, Моне. Паѓа ли барем некое каменче?“ „Зависи“. „Матакот ти виси! Паѓа или не паѓа?“ „Никој не е толку луд џабе да се ашка.“ „Будалетинка си ти, кардаш. Бу- далетинка. Отсекогаш си бил. Тебе човек да те смандори, колај работа. Богами. Ех . . . да ги имам твоите раце . . .“
    Моно наеднаш ја разбра политиката на својот другар, свикнат да го слуша како од влакно прави камила и најпосле сосема замолча. Впрочем, тие сето ова го говореа некако набр- зина, со онаа стара бадијалџиска веселба и со радоста на пов- торната средба. Кој не ги знаеше, скапо ќе ги платеше. Фајдето отпосле ќе си го видеше.
    „А ти . . . сè оној истиот Чеп,“ ќе рече Моно.
     „Истиот.“
     „Гледам. Барем се изнаака.“
     „Да не ми завидуваш?“
     „Бог да чува.“ „И не треба.“ 
    „Не би рекол.“
     „Не треба. Не треба, кардаш. Гледам, напреднале работиве.“
     „Се турка. Се турка некако.“ 
    „Бааѓи ве има?“
     „У-х-а! Од сите кокошарници.“ 
    „А која ти е онаа црвена мачка што се линѕа на припек?“ Моно се сврти кон високата црвенокоса покрај базилика- та, одмавна со раката и не рече ништо, зашто во истиот миг еден брадјосан манук им свика да го истават ландроверот.
    Чеп мрзоволно се изгазачи врз усвитениот скај на седиштето и, прифаќајќи го воланот (небаре допира жар) со нескри- ена лутина му се ококори на брадјосаниот делија. Правот што наеднаш го крена при маневрирањето го принуди да го подзатвори џамот и, така, стеснет, сред миризба од нафта и во об- лаци од прав, скоро бесно го меркаше насмевнатото лице на Моно, правејќи беспомошни гримаси кон младиот брадјосан археолог. Чесмен во сликите од гасната комора изгледаше помирољубиво.
    „Еј, човеку, имаш ли ти уште многу да матиш тука?“ изви- ка наеднаш засипнато кон својот другар, отворајќи го повторно џамчето и вардејќи се од правот со слободната рака. Моно ги симна рамениците и продолжи да гледа пред себе, мижуркајќи низ правот, што можеше исто време да значи и „да“ и „не“.
    „Па, кажувај де, имаш ли, или не?“
    „Не знам. Зошто?“ 
    „Да се мавнеме накај градот.“ 
    Моно погледна во часовникот како да се двоуми за миг, но веднаш потоа рамнодушно одмавна со раката, тргна кон бази- ликата, му шепна нешто на уво на младиот археолог и се упати кон ландроверот.
    На свијокот, кон џадето, ги настигна девојката со долга црвеникава коса и сè уште затрчана и заруменета, почна да им мавта. Застанаа да ја земат.
    „Ова е Су,“ му рече Моно, откако таа удобно се смести на едно од задните седишта.
    „Чеп,“ рече тој, скоро незаинтересирано. 
    „Хај,“ рече црвенокосата, не можејќи да дојде до здив. 
    „Што? Мутлак на Марлон Брандо ти личам, а?“ подзеде тој.
    „Чеп,“ му шепна Моно. „Таа е Американка, знаеш. Ориги- нал.“
    „Бегај оттука.“
     „Да, - продолжи Моно доверливо. „Калифорнија. Сали- нас.“
    „Опаа, бате! Гледај го ти манукот. Не си го расфрла тој касметот на буниште, ами како. Што бара тука?“
    „Копа.“
     „Таа?! Што копа таа, жити Господ?“
     „Големиот камен,“ се знае.
     Чеп се вѕре во притворното лице на својот другар, обиду- вајќи се да одгатне дали тој сега му враќа со неговата „праќа,“ или овој пат ја зборува вистината. Но ништо од сето тоа не мо- жеше да фати на неговото црномурно и немушто лице. Затоа, ги отвори очите кон ретровизорот и откако виде дека мачето не е за ишкање, наеднаш почна згора - згора и оддалеку да се задева.
    „Не ти е лоша тактиката,“ рече, како благо да ја укорува. „Ама не бери гајле, знам, знам. Ти си онаа што го копа Големиот камен, како што е тој Големиот Бик, кој седи врз него, така е, или не?!“
    Таа само невешто затрепка со очите. 
    „Не повлекува мануката, а? Мамецот ми е слаб, што ли?“
     „Пардон!“ 
    Чеп сега сосема се обрна кон неа, ја погледна повнимател- но и малку се вцрви тој миг. Фрли еден бегол опул кон Моно и промрмори:
    „Не си ме работел значи.“ 
    Наеднаш замолкнаа сите. Тој ги отвори џамовите на лан- дроверот до крај и почна да ја наголемува брзината. Ја при- тисна касетата во касетофонот и почна ритмички да удира со прстите по воланот. Со музиката, во нив како да се вовлече и некаква тапа лагодност. Провевот што нагрна во џипот, како да ја развеа во нив сета разговорливост. Безбројните џумки на џадето, што Чеп воопшто не се трудеше да ги одбегнува, тапо одекнуваа во ландроверот и иако беа во целосен расчекор со ритамот на музиката, Чеп не престануваше да тропка по вола- нот. Само за миг, ги извлече од преградата своите темни очила и бришејќи ги од сувите делови на морнарската маица, се збра како орел над воланот, иако во почетокот изгледаше дека при- суството на црвенокосата туѓинка (за Моно тоа веќе одамна беше стара песна) пак ќе му ги разбуричка црвјата во газот.
    Ех, Чеп, чепорошко! Не си ти пес од денес! 
    Не се знаеја од вчера. 
    Во Равен семката им е фрлена, во Равен изникнаа . . . жугнаа, ама не процветаа . . . Тука, во Равенот, кај што лете и ка- менот пука од жега, Чеп, куциот Моно Џуапо и дамчестата Американка Су цел ден се влечкаа од Новоселската црква до поштата и ресторанот од летната бавча на новоизградениот хотел, гасејќи ја жедта со бус ладна coca-cola и трагајќи по сенка. Ја водеа Су по пазарите, се шлаеја по дуќаните, им се нагледаа на иконите, а утредента, во неделата, и на свадба се стаија. 
    Чеп и бајрак вееше и на тапан се катераше и „Тешкото“ го свиваше и со сватовите шишиња кршеше. Да не му се нагле- даш.
    „Уште од деца се знаеме“, ѝ зборуваше куциот Моно. „Без мајка пораснат, татко пијаница, уште брич не виде, а веќе сирак. Ама сврдле, итро, пргаво, за сè си го биваше. Кај роднини порасна и школо преку глава преметна, а богами, и до студии допре. Ти знаеш. Мене Византија за цел живот ме лапна, а тој уште само за ајван - доктор не проба. И никаде не се додржа. Ѓавол. Плочникот беше неговиот амфитеатар. Улиците, негови- те аули. Сукните и фустаните, негови индекси.
    А беше страшен тапанар. У - х - а! 
    Имаше тој копци за тапан. За тапан и за риби. 
    Возеше некој крш од Ланчија, која дури и среде лето ја палеше со туркање, а во неа рибите се менуваа небаре плакатите во централното кино. Вистински подвижен аквариум. Се сеќа- вам, прв помина низ штрафтата во избледен џинс, прв се скара со берберот, прв довлече од некаде порно магазини и филмови, прв ги пречекуваше и испраќаше јатата автостоперки од западот, тргнати кон Делфи, Крит, или дури кон Катманду, иако лаф не знаеше да откине.
    Од каде го копаше сиот тој камен, се прашував. Како се снаоѓаше, кај ги наоѓаше сите тие дупки синот на еден безнаде- жен пијаница, свиткан од цироза . . . Не знам. Не сум паметен ни ден - денес.
    На рондото од скопската штрафта сите го познаваа Чеп. Цел свет го обрна со тапанот. Еднаш се врати со некаква Веспа. Со каква брзина и лудост шибаше тој со таа своја легендарна Веспа низ стаписаната толпа на скопското корзо, имитирајќи го оној махер од Ѕидот на смртта, или лудиот Џими со неговото Порше. На еден негов миг, на еден негов мал кренат прст, цел џган од локални вампирки рипаше без задршка. Не му беа дораснати ни колку за едно ласнување на шими - кондурите, а камо ли пак некој да му згазне на мозолката. Ќе профучеше како ѓуле низ булеварот, опашан на грбот со некој долг русокос коњски опаш или самовилско коњче во лесна сукна на цветчиња, што се вее како знаме околу него. . .
    Па, со што ги маѓепса тој ѓавол?! - се прашуваа кибицери- те, шминкерите, безделниците, маткалата на скопското корзо. Колку железни боксери му се виткаа околу кошаркарското игралиште на Вардар, кај што палеше и гасеше Штрбац. Што има тој што немаме ние?!
    Се сеќавам на Злата Чудина, младата скопска балерина, што си го цицаше малечкото прсте. Се сеќавам и денес како го сплеска носето во излогот на „Ванила“ на еден миг од Чеп, а потоа бапна меѓу нас, со оние долги чепатни нозе што како лепези се отвораат нанадвор, во оној нејзин фустан од циц, со златест колан колку да не се рече прстен и се допре до масата, возбудена, ококорена, румена и исплашена. Одеше со неа едно време и никако не му тргнуваше од рака да му ја прошверцу- ва некому едвај две недели по таа епизода (се обиде дури и со мене, говедо, врз сета моја несмасност . . .) Ја беше, кретенот, и обработил дури, кога нејзините на лето збришаа за Охрид. Ех . . . Каков џумбус £ наштима на онаа прекрасна Дивна Парада од Ниш, на девојката со „најдолга плетенка на Балканот,“ ка- ко што велеше тој кога збеснетата студентска мангупарија ѓе- тиќи од Никшиќ го спогна од „Парк“, преку тврдината и назад, па потоа околу Бањата и Ќеле - кула, сè до Стоковната куќа. Го сретнав таа вечер на железничката станица, враќајќи се случај- но од Белград, и во оној ќумезарник „Атина“ саноќ изигрував добра самовила, додека тој со часови го врткаше и со рацете и со главата и со нозете она најглупаво писмо што сум го ви- дел во животот, напишано во круг со помош на шестар, умот да ти штукне од тој љубовен рулет од 3600 . . . читајќи го, пел- течејќи...и виткајќи се од смеа врз тркалезното масиче од ста- ничното бифе...
    А потоа . . . праматарот . . . со какво свиткано опавче се врати од трасата на Демир Капија, она лето, откаде „Дракула командантот го откартира експрес препорачано. Ни рече: „Мора да нè отчукала некоја наквасена фитиларка од женската барака. Ти збришавме со Лидија Шуманова зад трасата, знаеш, како од мајка родени, штотуку над главата ни стрешти полноќ- ниот Симплон откај тунелот Демиркаписки, не бива ламја да е, кога над нас никој друг туку Дракула лично. Како кој Дракула? Па, Дракула, го знаеш, белки, Дракула. Дракула командантот, оној . . . бившиот Лидиин, е тој. Ветренцето леко, тревата мека, а ние сме ти ги зариле главите како нојови во песок и наеднаш - фрас! Две бели раце од возот џитнаа некакво шише пиво. За малку да го потрефат Дракула. Се облековме наврат - нанос, а тој ја замавна во Вардарот, не бива капијата ќе ја натфрли. Бел- ки така стигнала и во море, што не го закачи, та главата да му ја расцепеше . . .“
    Такво чешитиште ти беше, овој тука, Чеп. Шмекер. Вис- тински шмекер.
А пак перје, какво перје сјаеше тој. Со Веспата: кожен џакет, шими чизми, сомот. На игранка: некои бесни глисти, некакви глазирани крпи од листер. Или кожни панталони, припиени на колкот.
    На свирките: син сако со златести копчиња, ленена кошу- ла навезена со срма, свилена шамија, бели панталони, што да ти расправам, не бива, Џими Крупа.
    На корзо: поло маица (ги имаше цела дузина), чевли Ал - Капонки, темни очила со дебели рамки, ех . . .
    И ајде, да речеме, да беа само шизички и таквимити не- какви мустри. Не, џанам. Тоа му беше само загревање. Ситни риби. Гирици. Предјадење. Ордевер. Негов главен специјалитет беа поедри риби. Омажени мачки. Азган - Ајши, што се вели. Имаше тој и такви коњи за трка. Цели ергели.
    Каков урнебес ѝ приреди на онаа неверојатна актерка, омажена за некоја голема ‘ртка алабашова, со која се грвалеше по темните ложи на стариот театар покрај Вардар, сè дури еден ден, на репризата на онаа комедија, на матине претставата, не пукна тиквата.
    И беше тоа комедија. Една непрестана реприза. La comedia infinita. Така £ зборуваше куциот Моне Џуапо на дамчестата Аме- риканка Су тој ден. На свадбата на некој нивен врсник. А Чеп со сватовите и „Тешкото“ го свиваше и шишиња со румена ра- кија кршеше. И разни дузени и марифети чинеше. Да не му се нагледа човек.
                     3 Кон крајот на септември, Чеп повторно наврати во Иди- охорија и првиот на кого налета беше младиот брадест архео- лог. Без што било да праша, овој наеднаш почна да реди како поец в црква:
    „Оваа месност прв пат се спомнува во актите на Халке- донскиот собор од 451 година, како епископско седиште и во Хиерокловиот список, а има сведоштва и во еден натпис од 372 година. Тоа е спомен - плоча за подигањето на градската порта. Градот претставува тврдина со неправилен правоаголен облик. Во северозападниот дел на тврдината е откриена тробродна рано - христијанска базилика со нартекс и атриум од елинис- тички тип. Северно, крај самата базилика, е откриен баптисте- риумот со две писцини, катихименионот и еден компартимент до кој се наоѓа чешма и цистерна со вода. Во нартексот, до са- миот влез кај наносот, е откриен капитал со врежан натпис во два реда. Остатоците од архитектонската декоративна пластика нè враќаат на 5, или 6 век. Според Успението Кирилово, овде Кирил Кападохиски ги покрстувал Словените, а има основи за верување дека Солунските браќа ја вршеле својата просветно - религиозна дејност токму тука. Веројатно се работи за Рав’н. Ете, така е создаден Равен.“
    „Равен, велите?“
     „Да, да. Без сомневање.“
    „Добро, но зошто ми го зборувате мене сево ова?“ 
    „Па, зар вие не сте оној журналист?!“
     „Журналист?!“ 
    Чеп одмавна со раката и му го сврте грбот на младиот бра- дест археолог. Подоцна, кога наиде Моно, му рече:
    „Не може човек да се откачи од тој лепеш. Што изигрува тој?“
    „Пушти го, кардаш. Сере.“
     „Ама масер . . .“ 
    „Вообразен тип, ти велам.“ 
    „Нашол кого да фолира. Шапшал. Тинтири - минтири. Ти реков - ми рече. Тој мене ќе ме „работел“.“
     „Чеп, остави го сега него. Како си ти?“
     „Јас? Што јас?“ 
    „Па, како си брате? Кај акаше летово? Како во земја да пропадна.“
    „А, тоа. Остави, остави. Ич не прашувај. Заглавив во големи лајненици.“
     „Не?“
     „Да. До гуша.“
     „Е оти?“
     „Е оти де. Кажи ми - да ти кажам.“ 
    „Чеп веќе одамна не можеше да фати чекор помеѓу она што тој обично го викаше „претекнување“ и „лазење во колоната.“ Тој велеше: „Дури и последниот, оној што е опаш на колоната, на крајот од краиштата, пак пристигнува на целта. Ама ебати ја целта, кога на неа и опашот е тука. Не, бе, брат. Тогај сè ти е поместено. Во замена за изгубеното време, ќе речеш, утеха ти е сигурноста. А јас си го прашувам деверот за сигурноста. Тоа е само евтино залажување за оној што ја губи трката. Да ти ја јадам сигурноста, ако тапкаш во место,“ велеше тој.
    Чеп помина две години во Германија, обидувајќи се да фати некој камен како тапанар во ноќните клубови на Баварија. Се врати со горчлива насмевка на лицето, што не се трудеше дури ни да ја сокрие и со една половна „буба - мара,“ која, додуша, ја покажуваше тука и таму, но без волја. и попрво како виновник, отколку како што и да е друго. Никаде разликата помеѓу дарбата и р’мбаџијата поарно не ќе ја разбереш отколку во Германија, велеше Чеп. Тука навистина деведесет и девет од сто ти е чисто р’мбање, а остатокот некаква си дарба. Талент, тоа е фол за малечки дечиња, братец. Појди таму еднаш и биди сигурен дека со свои очи ќе видиш и со свои уши ќе чуеш што е тоа талент. „Талент - тоа е ној со главата в песок, тоа е блеф за вашата балканска мрза,“ ми велеа таму.
    Моно Џуапо сега наеднаш се сети на тие зборови на Чеп од пред три - четири години, кога патиштата веќе сосема им се беа разминале, иако и двајцата се вратија во Равен. Едниот се пикна в музеј, откако дипломира на историја на уметноста, а вториот не можеше ништо поумно да ископа од трговијата со вештачка свила.
    Сега на лицето на Чеп се појави истата насмевка на винов- никот од пред три - четири години и Моно Џуапо знаеше дека неговиот стар другар пак нешто ја оплескал, или пак попаднал во некоја неволја штом се дотуркал дури ваму. А можеби прос- то не сторил ништо друго освен што пак ги разбуричкал бу- бачките в глава и сега место не го фаќа.
    Сонцето уште напладне се сокри зад облаците, а тие се вр- ткаа околу ископините на Идиохорија, немајќи што да си кажат еден на друг.
    Младиот брадјосан археолог тој миг се втурна низ врата, наводенет како полски стаорец и почна да се шушука и метка околу Су. Во рацете на Моно се најде една малечка мермерна фигура и тој врткајќи ја нежно во своите прсти, почна да го предизвикува Чеп.
    „Еј, кардаш! Што мислиш, колку вреди ова чудо, а?“
     Чеп рамнодушно ги симна рамениците. Моно Џуапо гледаше победоносно во Чеп.
    „Слушај и запомни: ова пемпеле чини тешки, тешки мили- они,“ рече тој.
    „Ова . . . ова парче камен?! се штрекна Чеп. 
    „Да, да. Токму ова парче камен.“
     „Богати! И што за мустра ќе е тоа?“
     „Тоа ти е брат, ретко, ретко грутче. Се вика Тројната Хека- та. Хеката Тријада. Како Света Тројца. Таа била античка божица на плодноста. Гледаш? Обична женска фигура, поставена во јукста позиција, како што се вели тоа по наше, и тројно. Чист елински начин на обработка на пластика во камен. Капираш?“
    „Е . . . а има ли тој твој пластичен камен некаква цена?“
     „Цена? Тоа е друго двајсе. Зависи. На западот, примерно, со вакво парче камен можеш да ја отепаш ламјата.“
    „Оди по ѓаволите! Таква стока никој не шитнал на запад.“ 
    „Не веруваш? Добро. Но можеби повеќе ќе веруваш во овие бронзени фолиси и златни монети со ликот на Јустинијан. Фати ги, фати ги. Држ. Ете, тежат, а? Што велиш на ова, кардаш?“
    „Мајката! Ова . . . злато е?“ 
    „Ами што.“ 
    „Е, за ова, пеки. Ова го разбирам.“
     „Го разбираш, а? А глеј ја оваа прасечка глава. Тоа ти е чист неолит. Такуѓере, бесценет камен. Цело богатство. Можеш комотно вреќа монети да фрлиш во вода за оваа прасечка глава и пак да си ја накривиш шапката. Тоа не ми го веруваш, нели?“
    „Јок.“
     „Ех, неверен Томо,“ одмавна Моне. „Џабе ти е сè, кардаш. Ако сакаш речи ми дека за сунетот на султан Амид од оваа глава пача правеле, пак не ти верувам.“ 
    „Човеку, ти велам. Ова е вистинско азно. Ова ти е рудникот на цар Соломон.“
    „Па како ги наоѓате сиве овие алеви камења?“
     „Како? Со копање. Како поинаку.“ 
    „А ги намирисувате со носот, се разбира.“
    „Бегај оттука. Слушај: најпрвин, примерно, селанецот ќе заора со плугот и туку ќе почне да крши разни - мити грнци, тракатанци, ќерамитки, стомничиња, бардачиња. Потем, ако сепак засее жито, напролет нивата овде ќе му дојде како ќелата на чичко ти Толе Жилет, примерски . . . ете, така. Зрно по зрно - погача. Ти сече ли умот?“
    „И тие скаменички ги фрлате во музеј?“
     „Во музеј.“ 
    „И ги оставате вака цело лето. Тука. А крадци?“ 
    „Што крадци? Зар мислиш ти дека Турци пред икона ќе клекнат?“
    „Па, ако можат пача од домус да јадат, можат и пред икона да клекнат, зошто да не.“
    „Ех, кардаш, кардаш.“ 
    Тој ден ископувањата во Идиохорија завршија. Големата група копачи, надојдени од сите страни, уште пред една недела си разотиде. Останаа само уште Моно Џуапо, дамчестата Аме- риканка Су и младиот брадјосан археолог. Сега зад нив се про- тегаше една голема изорана нива, низ која набргу ќе зафучат само Равенските ветришта и изѕемнатите јата чавки.
    Чеп се поздрави со Моно, ѝ кимна на Су и се стрча кон ландроверот. Дождот веќе го немаше првичниот налет, но сè уште силно врнеше над Идиохорија, правејќи безброј барички околу ископините и слевајќи се во вади по отворените дупки. Моно остана под стреата на влезот од бараката, мавтајќи кон Чеп. Овој сал му свирна со сирената и му се насмевна при по- минот.
    Во близината на Идиохорија, во подножјето на планината, имаше неколку напуштени турски села, во кои живееја уште две - три семејства. Тука, долж падините на оваа планина, се протегаа тие раштркани и растурени гнезда, во кои сè до педесетишестата си се точеше животецот. Оттогаш сосема замреа и оглувеа. Жителите се иселија во стариот крај. Турските семејства сега на прсти можеа да се избројат. Чеп вешто се пробиваше низ калта, минувајќи без поголеми маки преку јазот од шумскиот поток, надојден од поројниот дожд. Потоа почна да обиколува околу селските гумна и втирувајќи се по дворовите на тие ничкосани чардаклии од ќерпичи, се напрегаше да здог- леда некоја жива душа во тоа пусто село без кучиња.
    Чудни се тие турски села и населби, мислеше Чеп. Кај и да погледнеш, кај и да се свртиш низ Македонијава, па и пругоре и прудолу од неа, Турчето насекаде се потпирало на некоја ритка, на некое баирче, вардејќи ги своите ормани, чифлизи и са- раи од непослушната раја ѓаурска. Никаде пат, никаде сагламен мост, никаде асолна врска. Сал беспатици и лимја. Вампири и домуси. Орли над Балканот. Џамија и полумесечина. Петвековен занес на предвечерната иќиндија.
    Некаде кон крајот од селото, токму во подножјето на ри- дот, се огласија првите кучиња. Штом се доближи до тараби- те, Чеп забележа две забрадени жени што се втурнаа во куќата. Некакво абраш - момчуле со чакија си делкаше врбова прачка и изгубено се пулеше во неканетиот гостин. Потоа во дворот се појави средовечен маж со чалма околу главата, приближувајќи му се скоро недоверливо на Чеп. Зад него, одвај забележливо, троа - троа се поддаваа и поместуваа црни шамии низ џамоите, излепени со хартија од весник, Чеп полека се спушти од седиш- тето на ландроверот и немо му кимна на човекот со чалма.
„Мераба, ефенди,“ му отпоздрави Турчинот. Чеп веднаш го позна Османа, иако пролетта само еднаш го виде, а и тогаш кога на нива промуабети со него, одвај ако се гледаа в очи. Беше средината на мај, кога меѓу долгите ни- зи бели и алови цветови застана со ландроверот покрај меѓа- та на бујниот афион, распространет на три - четири декари по полето, и кога наиде на овој ист молчалив и подозрив Осман, барајќи од него да го фрли од уста полудогорениот качак, ну- дејќи го со својот свилен градски тутун и потпрашувајќи го де - ова, де - она. Осман, сè уште притворно, гледаше напорки во чудниот фиљанкишија и наеднаш како да му светна чакмакот.
      Му даде нем ишарет на Чеп да го следи и се втурнаа заедно во куќата, спуштајќи се веднаш од потонот по некакви расклатени скалила, долу, во визба. Осман, вешто движејќи се низ мракот, небаре на нива е, чкрапна едно чкорче и ја запали газиената ламба, обесена веднаш до влезот. Ја зеде ламбата, се упати кон ќошот на визбата и зеде некаква миризлива топка.
      „Галиба за ова си дојден,“ рече. Чеп ја прифати топката, виткајќи ја внимателно во раце и чувствувајќи го мекиот допир на афионовите лисја. Миризбата на суровиот катран беше јака и неподнослива.
„’војгодишен, а?“ Осман само немо климна со главата. „Ама мириса, мајката!“ - мрмореше Чеп, сеедно врткајќи ја меката топка в раце. „Кач пара, кардаш?“
    Осман се подзамисли, си погледа в опинци и за миг остро ги впери очите во Чеп.
    „Бир кило - јуч јус бин.“ „Многу, бе, кардаш.“ „Многу на душмани. Ај опни му се, де, па да те видам. Ори, ѓубре, сеј, копај, режи, бери . . . ех!“
    „И ептен мек. Ич олмаз - екмек.“ „Има и тврд. И тврд има, бериќет версн. Ама, беш јус.“ „Де, бре?“ „Ја како.“ Осман ја подзеде топката од рацете на Чеп и ја врати на истото место. Измакна една помала грутка и му ја подаде. Из- гледаше како сув восок и не мирисаше толку силно.
    „Е, за ова, пеки.“ „Лански.“ „Да кршам?“ Осман ја поткрши троа на работ. Имаше убава бакарно - жолта боја и Чеп мораше да ги закопа ноздрите во неа за да ја осети миризбата.
    „Триста,“ рече Чеп.
    „Јок. Пет ќе дајш.“ „Јаваш, бе, Осман, кардаш. Да ти дадам осум зелени?“ „Докуз!“ „Е ај, аирлија, де!“ Чеп пазари две грутки од по еден килограм и му наброи деветстотини илјади динари на Осман. Почна да се јази по крцкавите скалила од визбата и ја акна главата од некој дирек во мракот. Кога излезе во тремот, рој ѕвезди му се разлетаа низ свеста.
    Го остави Османа и се упати кон ландроверот. Овчарското куче заржа покрај него и тој се наведна да го погали по вра- тот. Дамчестото момчуле, со лиги на устата, се меткаше околу тарабите. Застана пред ландроверот и за миг се оџари во Чеп. Имаше сини, шашливи очи и влечкаше низ правот, набодена на стап, некаква жолта и веќе одамна цркната мачка.
    Чеп плукна низ заби, даде силен гас и тргна како луд. Ис- тиот миг, калта џорна врз дамчестото лице и сето го изгмаца.
    Во ретровизорот, освен тарабите, останаа само шашливи- те очи на абраш - момчулето.
Му се стори дека ќе го следат сè до Равен.
4
      „Не знам дали морав да се бавтам со оние птички,“ си мис- леше Чеп дури мрзливо го мачкаше џемот од кајсии по среди- ната на грижливо пресечената кифла. Тоа утро, во ресторанот на хотел „Интернационал“, во Загреб, тој појадуваше бавно, без какво и да е уживање, туркајќи го секој проголтан залак со обилно налевање од прегреаниот чај. Тој притоа скришум фрлаше по некој бегол опул кон дамчестото лице на Су и се прашуваше со некаква тапа летаргија во мислите колку би бил вреден трудот да £ го понуди својот здебелен јазик од прекси- ноќешната пијанка, наместо тој расечен колбас, што таа алчно го голта, дури и не соџвакувајќи го докрај. Моно Џуапо поја- дуваше со некаква укочена полунасмевка на лицето, небаре тој иг решава некаков таен ребус на масата, знаејќи го однапред резултатот. Впрочем, сè се случи некако наеднаш, откако уште онаа вечер, во Равен, Су изјави дека нема намера да ја прелета „барата“ ни за жива глава доколку претходно не се курдисаат во Рим. Имаше нешто навистина трогателно во нејзината ре- шителност околу светиот, вечен град. На тоа некако се надов- рза и Моно кој побара од Чеп, штом веќе оди на запад, разгеле да му ја надополни и залихата на „рембрантите“,17g што веќе била при крај. Чеп се врткаше околу музејскиот нужник на ка- тот и дури тие за последен пат се шлаеја по катологизираните депои, си плеткаше в глава разни примки и се токмеше што по- вешто да им ја испреде својата леплива пајажина. Светлата беа угасени во павилјонот кога тој помина со својата ламба покрај грижливо суредените „каменишта“ (немаше ни да ги почувс- твува в раце тие студени топки, ако претходно не се сопнеше од нив) и стегајќи ја својата голема кожена торба на рамо, се спушташе полека по крцкавите скалила. Долу веќе нестрпливо го очекуваа тие („Се удави ли? се јави однекаде Моно), а тој, веќе навикнат на тие стари Моневи унери, излезе пред нив со својата луда „торба“ на рамињата, од која можеше сè да испре- тури во мракот. Рече: „Во нужник добивам страшни идеи. Јас сум клозетски гениј,“ рече, на што Су, откако разбра во што била работата, се раскикоти како недугава. „Со години веќе расфрлам страшен камен по разнимити мрсули од еди - кој - си фиљани, таткови глезли, мамини галежи, зијани од цел булук буџи, невини цицалчиња на полномаслени синекури, еден жд- ригачко - ‘ркачки сој, семсекакви губидени, ветрогони и еби- ветри. Кој не се омрси од „Фортуна“. Па можете, мајката, една саемска гајба, белки, и вие да измарифетите, а“? Светец од ѕид ќе оживеете, а камо ли саемски штанд. Камен следува по тари- фа. ОК?
    Моно ѝ преведе на Су. Се погледнаа за миг и наеднаш поч- наа сите тројца да се гушкаат како споулавени во мракот. Таа вечер, Чеп и Моно се начукаа како земја.
    Бргу завршија со појадокот. Го напуштија паркингот на безличниот хотел, се упатија по Пролетерските бригади и Савска цеста и набргу поминаа преку стариот мост. Пред нив пукна сликата од стотици и стотици развиорени знамиња. На паноите - мастодонти грееја цифрите: 1.000 домашни, 5.000 странски излагачи. Сиот свет збран во застрашувачки размер од 1:102,016.600 клм.2 Вавилон за привремен престој. Рај со ог- раничен рок на траење. Прирачен Ел Дорадо. Карневал од бои, фарби и дузени.
    На главната капија рампата беше спуштена, а дежурниот службеник ги врати на заобиколниот пат, во правец на огром- ниот паркинг - плац. Чеп веднаш ги реши сите формалности околу службените влезници и пријавата на штандот. Работите си го добиваа својот автоматски тек. Тој десетина пати во го- дината ги правеше истите работи. Саем во Белград, саем во Загреб (пролет - есен, есен - пролет), Сараево, Скопје, Љубља- на, Лесковац . . . Сè се повторува во влакно. Сè. Најпрвин, клу- чевите. Па, чистачки. Истовар. Телефон. Домаќинка. Цвеќе. Аранжман. Мебел. Бифе ладно, бифе топло: Пијалак. Цигари. Понада слатка, понада солена. Оф мори мајко! Сè исто, па исто. А акредитивот си тече . . . Соња, ти си . . . си ме чекала? . . . ало, да . . . те слушам . . . да, да, задоцнив малку . . . точно . . . не, не . . . годинава не сакам ништо специјално . . . знаење странски јазици и слично, велиш . . . не, не . . . оф мори мајко . . . дури и два . . . и три . . . бегај оттука . . . арапски велиш . . . ти си луда . . . да велам, ти си луда . . . впрочем, зошто пак не . . . најпосле, што му фали на арапскиот . . . главно да е жив, нели . . . велам, главно да е жив . . . да, да . . . тоа . . . не ме слушаш . . . ало . . . ало . . . Соња . . . оф, се исклучи, мајката . . . ало, да . . . агенција Интерпром . . . Соња, ти си . . . разбрав . . . сè разбрав . . . ОК . . . манири . . . тоалета . . . стил . . . да, да . . . штом е бал - некае бал . . . да . . . тоа . . . тоа . . . ме убеди, Соња . . . ти си срце . . . велам, ти си срце . . . чао . . . оф, сакаше уште нешто . . . а пак се исклучи . . . по ѓаволите . . . сега сите вртат . . . сите вртат . . . што? . . . винската визба? . . . каква винска визба, по ѓаволите . . . нема овде никаква винска визба (да се удавиш во неа!) . . . што реков? . . . тоа реков . . . да се удавиш во неа . . . оф Господи . . . лудница . . . сè живо врти . . . перпетум мобиле, мој Моне . . . хора стакато . . . бумбаровиот лет . . . да, да . . . тоа ти е тоа, Бате Моне . . . ова ти е мојот ритам . . . вака веќе со години, гледаш ли? . . . главата не знам моја ли е . . каков ритам, ова ти е лет, Моне мој . . . салто мортале . . . ало, да . . . малечка реклама за вашата редакција? . . . „Фортуна“ ведри и облачи . . . знам, знам . . . дали одбивам? . . . кој има срце да ја одбие вашата редак- ција? . . . ало, да . . . цвеќе? . . . какво цвеќе? . . . гербери, аспа- рагус, хортензии, филадендрон, кактус, каранфили, гардении, орхидеи . . . слушам, слушам . . . ме опи звукот на вашиот глас . . . молам? . . . не, не, срце, веќе ангажиравме домаќинка, жалам . . . ало, да . . . алергичен сум на цвеќе . . . да, да, кашлам . . . јавете се подоцна . . . ало, ве слушам . . . дали ми треба саемска мачка? . . . па, токму таква имам . . . вашата паѓа на грб, велите? . . . да, да, веќе имам таква . . . мојата уште лапа и стаорци . . . ало, да ... ВИНСКАТА ВИЗБА? . . .
    - Слушајте вие! ! ! Чеп го тресна телефонот и летна од халата. Најде двајца „физикалци“ - студенти со количка и ги истовари свилените „труби“ на „Фортуна“. Потоа го заклучи штандот и им даде знак на Су и Моно да го следат. „Што треба да сторам за вас? - се интересираше. Моно само ги симна рамениците. „Можеби една јака хефтарица и повеќе најлон конец. Ништо друго,“ рече овој.
    Потоа се нурнаа во реката луѓе што се тлачеше низ ог- ромните пространства на четириесетте саемски сектори и ха- ли. Насекаде трубеа камионетки, електрокари, комбиња, мини - бусови. Од огромните електрични столбови трештеше музика. Ечеа рекламни пораки и огласи. Хостеси во прекрасни уни- форми од најразлична припадност шаваа наоколу. (Кока - кола - тоа е она вистинското!). Се распалуваа скарите. Чад, шум, бу- чава, врескот, мешаница од стотици јазици, облеки, говор. Ше- шерлавии.
    Во францускиот павилјон, голема проекција на најновите модни лудости. Гласот на спикерката, небаре гугутка:
    „Индустрискиот салон за женски здолништа ви ја прика- жува најчудесната лепеза од модели за кои жените досега мо- желе само да сонуваат. Здолништата се сведени на најминимал- ни размери и покрај тоа, тие се од најфина изработка и толку лесни што од градникот до потсукната еден комплет не е поте- жок од 50 гр. Меѓутоа, ова како перце лесно здолниште ќе биде мошне погодно за носење, благодарејќи на грижливо просту- дираните технички детали. Стегачите се закопчуваат отстрана, а ременчињата на градникот се местат по волја. Појасите за чо- рапи се заменети со проѕирни трикоа во боја на „опалена ко- жа“, што се перат за две минути и исто толку бргу се сушат . . .“ „Жиле Таон лансира фустани - ноќници, што се кроени како фустани, или дури и покуси од нив. Тие ви овозможуваат да се шетате на кошула по ѕвездено небо . . .“
    „. . . Во деновите што настапуваат ве очекува облека сета украсена со тантела, посебно со тантела од Кале, каква што но- селе најкокетните меѓу нашите пре - пре - пребаби...“
    „. . . За крај: неколку „бисери“ од колекциите на Жана Лан- вен и Жак Ејм . . .“
    На финскиот штанд, Жаклина Кенеди - Џеки, на големо, оријашко пано. Купувајте ги фустаните на „Маримеко“! „МА - РИ - МЕ - КО - О - О“
    Кај Италијаните, Манциниевите „Свршеници“ од мина- тиот век (Ренцо и Лучија) ни ги „позајмиле „фризурите преку нацртите на Ема Калдерини: косата на патец. Подигната кон тилот. Благо тапирани кичури отстрана. Букет цвеќе в кок. По- тоа фризури на жените од народот. Плетенки на тилот. Венец кадри како шноли забодени во плетенките - воздушест венец. И пак: низ патец, благ пад низ образите и кок на тилот. Украс од златна дијадема, алев камен и бисер. Едно перо паѓа врз вра- тот. Прилог: француската козметичка куќа Л’Ореал . . . и нови- от вид вештачки трепки од вистинска коса . . .
    Англија. Херолд Левр манјуфектуринг, Бедфорд. Антилоп кожички што се перат. Глазур кожички за ракавици. Антилоп отпорен на прав. Чевли, чанти, шапки, појаси, ракавици . . .
    Кингсвуд енд комп. од Лондон настапува со егзотични кожи од рептили, змии, џиновски желки, крокодили. Чанти. Модни аксесоари. Кожа од питон што потсетува на ткаенина.
    „Фали уште една: од превнукот на питекантропус,“ вели Моно Џуапо.
„Таа е само за рачна работа,“ одговара Су. Еден Јапонец, зад Кинескиот павилјон, демонстрира „То- конома.“ Подрипкајќи, поклонувајќи се. Реди како навиен на лош англиски:
    „Токонома,“ „токонома,“ „токонома.“Кој сфати „токоно- ма,“ тој сфати Јапон. Запад седи околу оган, Јапон реди „то- конома.“ Гости. Сите редат „токонома.“ Јапон нема бисти, не кип на ѕид, нема слики. Јапон реди „токонома.“ Има „икено- бо.“ има „рико. . .“
    Американците се речиси обземени со вселената. Но Сове- тите сè уште бегаат „за гради“ . . .“
    „Јуриш на Марс.“ „Маринер - 4“ на најмалечката оддале- ченост од Марс. Температурата на Марс необично ниска. Д-р Каплан смета дека водородните соединенија ги има илјада пати повеќе на Марс, отколку на земјината атмосфера. Вирџил Гри- сом, Едвард Вајт и Роџер Чефи први летачи на „Аполо.“ Опит- но лансирање на „Сатурн - 5,“ џиновската ракета без човечка посада.
    Меко спуштање на сателитот „Луна - 9“ на површината на месечината. „Луна - 10“ во орбита околу Месечината. Советите ја добиваат трката кон нашиот најблизок сосед. 
    Нил Армстронг и Дејвид Скот во „Џемини - 8“ се сретнаа со сателитот „Ејџин“ и први во светот остварија спој на два са- телита во вселената . . .
„Железна љубов,“ вели Моно подбивно. „Ама цврста,“ одговара Су, горделиво. Кога стигнаа кај Пакистанецот, кој со целото свое семејс- тво правеше најразлични стаклени предмети со дување на една крајпатна лединка, нозете веќе не ги имаа за свои. Испоседнаа околу високата печка за топење кварцен песок, сода, вар и по- таша и се загледаа во групата хипици што со својата свирка ги поттикнуваа вредните Пакистанци.
    „Овие немаат врска.“ рече Чеп. „Јас поарно ќе свирам на чашиве што ги врти Пакистанецот, а камо ли со тие нивни та- крифати. Ќе направам цела филхармонија од самосвиречки ча- ши.“
    Моно само се насмеа на тоа. Не мина многу кога хипиците ја открија Су и веднаш почнаа да £ додеваат. Таа се однесуваше кон нив како да е од нивната тајфа. Потоа Чеп со напор го пот- крена задникот и им испружи раце на Моно и Су. Кога стигнаа на штандот, таму чекаше една мошне елегантна девојка во ку- на. „Кој е Чеп?“ - праша.
Чеп £ пријде. „Јас сум Грета,“ рече таа. „Те испрати Соња,“ рече тој. „Да.“ „Во ред.“ Чеп ја остави русокосата да чека и веднаш се врати кај Мо- но. Поминаа покрај свилените „труби“ на „Фортуна“ и почнаа да се договараат. Тогаш Моно и Су се фатија за работа, а Чеп појде до маркетот по реквизити. Кога се врати, русокосата сè уште чекаше како закопана на истото место. Чеп почна да го одмотува конецот, теглејќи го и испитувајќи ја неговата јакост, небаре е рибар. Се увери дека со конецот сè е во ред и почна да се метка околу Моно, местејќи му јамка околу вратот. Моно беше свикнат на тие негови мајмунлаци. Токму тој миг пристигна и цвеќето, натоварено во три колички и Чеп почна да се рас- права со службеничката дека сакал да нарача две, а не три ко- лички. Таа се направи како да не го разбрала добро на телефо- нот и најпосле сепак се спогодија за две колички. Цвеќето беше од убаво поубаво. Тој потпиша испратница и им издаде налог на работниците да го истоварат. Потоа, зеде грст каранфили и почна да ја сосипува Су. Таа не ја прифати неговата задевка и фати да му објаснува нешто.
    „Ви вели дека таа обожува само полско цвеќе,“ му објасни русокосата. Тогаш Чеп се преправи како допрва да го забеле- жал присуството на Грета.
    „Овде засега нема ни маса, ни стол. Дојди вечерва в хотел. Таму ќе поразговараме за сè. Сега и онака за тебе овде нема ни- каква работа. ОК?“
„Вие, бездруго, отседнавте во „Еспланада,“ рече Грета. „Не, за жал.“ „Тогаш, веројатно во „Палас“, зар не?“ „Не, не.“ „А каде?“ „Во недостиг на „Хилтон“ или „Шератон“, морав да се со- гласам со „Интернационал.“
    Грета наеднаш сета се скисели. По извесно двоумење, таа сепак се осмели:
    „Не сакам да ве навредам, но тоа е под моето ниво. Жалам.“ Чеп стокми најљубезна маска на лицето, се направи на уд- рен и доверливо почна да £ шепка на уво: „Госпоѓице Грета, не ни преостанува ништо друго освен да ја замолиме Соња да ни испрати некоја повешта млада дама, што се разбира во варење кафе, миење садови и слични финеси. ОК?“
    Грета навредено му сврти грб и го напушти штандот. До вечерта, кога веќе речиси сè беше готово, Су одненадеж ја снема. Збришала со хипиците што се моткаа наоколу цело попладне, помисли Моно. „Кучка! - рече Чеп. „Знаев веднаш колку е часот штом налетавме на оние птички. Не престана да им го врти опашот цело време.“
    „Кучка!“ - повтори Чеп. „Не зборувај така за Су, те молам. Не поднесувам некој така да зборува за Су,“ се спротистави Моно. „О-хо х-о-о-о“ - се раскикоти подбивно Чеп. Моно не реагираше на тоа. Чеп троа се подзамисли, па процеди, ѓоа за себе: „Не ми се допаѓа таа луда Американка. Уште од првиот миг.“
    Кога го напуштија саемот, надвор веќе ромонеше дожд. Ситен, упорен и монотон дождец. Вечерта веќе се повлекува- ше пред ноќта, кога решија повеќе да не ја чекаат Су. Се упа- тија кон паркинг - плацот, не разменувајќи ниту збор. Седнаа во ландроверот, капнати од умора, и откако Чеп се увери дека кај Моно сите кози не се на број, се обиде со музика. Моно вед- наш протестираше и без збор го угасна радиото. „Ми одиш на нерви,“ му рече. „Постојано изигруваш некаков си макро. А се пикнеш во овој свој кафез, не умееш ништо друго освен да се трткаш како некој мајмун. Вистински мајмун. Мајмун во свој елемент.“
    Дождот го исполни ветробранот со сето арапско писмо, а тие молчеа како скаменети во мракот. Најпосле, Чеп подзеде мирно:
    „Велат, Лондон се познавал по маглата, Равен по ветришта- та, а Загреб по дождот.“ „Па - што?“ - рече Моно. „Ништо. Са- мо велам,“ рече Чеп.
    Штом стигнаа во хотелот, дождот веќе сосема се засили и набргу почна да лее како од кобла. Веднаш се упатија кон снек - барот, испокиснати и нервозни и видоа дека ни таму ја нема Су. Се обидоа на рецепцијата, но ни тие не знаеја ништо да им кажат за Американката. Тогаш се сетија да прашат за нејзините пљачки, а портирот со некаква укочена сериозност им соопш- ти дека таа воопшто не била во хотелот од изутрината откако го напуштила заедно со нив и дека немаат никакви причини да се сомневаат во тоа дека таа ненадејно го откажала престојот.
    Тогаш Чеп го поттупна по рамо Моно. „Не бери гајле, кардаш. Не е игла, та да ја снема. Ќе дојде таа,“ рече.
    Моно не изгледаше многу утешен. „Па, како можеше, мај- ката, вака да нè извиси?!“ - се јави тој лут и во недоумица. „Ти реков. Луда, непредвидлива, брлива Американка. Хипик. Што друго може и да се очекува од еден хипик, каква што е Су.“
    Моно му сврте грб и почна да тропа со прстите по пул- тот, подместувајќи го исто време задникот на високиот стол од шанкот. Чеп му даде знак на барменот, стрелајќи со прстот во „Мартелот“ и потоа ги крена двата прста како добар ученик што си ја научил својата лекција наизуст.
    Некаде околу третата чашка, Чеп почувствува лесен допир на рамето. Беше русокосата куна, благо оросена од дождот, а некакви чудни темни преливи се лизгаа околу неа како одбле- сок на пригушеното неонско светло. „Се премисли,“ £ рече Чеп. „А-х-а,“ изусти тивко таа. Чеп го крена и третиот прст. Не чекаше многу за да £ го из- ложи својот план. • рече дека од суеверие одбегнува да плетка бизниси на „валкани места,“ доколку на три - четири чекори од него не се наѕира нешто како бања. Кога на тоа Грета умилку- вачки забележа дека веројатно притоа има и други опасни рек- визити предвид, тој не спомна ништо друго освен што скромно призна дека „не е пророк.“ Сакаше да £ се оправда и со хартии- те во самсонајтката што неизбежно мораат да ги испошаркаат, но откако сфати дека нема некоја особена причина да форсира, само додаде „впрочем, истиот овој пијалак го имам и горе, во собата. Можам и сам да си приготвам мартини. Ако се изземе мразот и кристалните чашки, тоа е сет мој арсенал,“ рече.
Моно виде колку е часот. Пред да се витосаат кон лифтот, Чеп доверливо му шепна: „Кардаш: еве ти пет „скупштини“. Земи и проакај низ гра- дот. Ако ти докурчи тоа, бутни се в кино. И не се уткај по онаа луда Американка.“
    Моно стори кисела фаца. Го меркаше под око. Ладно. „Слушај Чепе, чепорошко! Да ти го мочам табиетот! Раз- бра?“
    „Ако де, ако. Лај ти, само лај. Се сеќаваш на Чепот, нели? На старото аро. Знаеш ли што направил манукот еднаш? Не? Пред да ја кандиса мајка ми, вечерал со Господ.“
„Гледам. Гледам, сиромашкиот, каков цех морал да плати.“ Чеп силно се изнасмеа на тоа и го тупна два - три пати Монета по рамо.
    „Не, жими Господ! Не те крстиле тебе џабе Џуапо, ај ти,“ се виткаше Чеп од смеење.
    Таа недела Су воопшто не се појави веќе. Ниту наврати во хотелот, ниту на штандот. Не се јави дури ни по телефон. Првите два - три дена Чеп не даваше ни пет пари за „марифет- лаците на брливата Американка“ и се трудеше воопшто да не ја споменуваат, но откако виде дека Моно катаден се шутка на- околу како мува без глава и самиот се загрижи малку. Човек не е птица па едноставно да си ја летне кога ќе му се посака, му бандореше од немајкаде на Моно, а во себе постојано си мис- леше дека убишката би можела дури и милицијата, не дај боже, да им ја закачи на врат. Во почетокот Грета речиси секоја вечер се задржуваше кај Чеп до длабоко во ноќта, а Моно се пикаше во собата на Су. Опојните миризби што ги оставаше таа, како и растурените кревети, изгледа беа доволна камуфлажа. Покрај тоа, во времето на саемските денови, во огромниот хотел вла- дееше вистински хаос, такашто никој никогаш не им ја спомна Су. Третиот ден од отворањето на саемот, дојдоа и директори- те од „Фортуна“ и Чеп везден мораше да се прпелка околу нив. Откако си заминаа тие, Чеп и Моно пак беа упатени еден на друг, но најголем дел од времето, било в хотел, на саем, или в град, им поминуваше во молчење. Денот спроти затворањето на саемот, Чеп му рече на Моно: „Моне, пиленце, утре креваме едра. А таа - што ѝ даде Бог! Белки не ни е врзана за папокот.“ 
    Моно сал обеси нос на тоа и рече дека се согласува. Дода- де уште дека ќе замине и тој, но не на запад, ами во спротивна насока. На југ. Кон Равен. Со воз.
    Попладнето штандот го растурија и Чеп го исплати Мо- но. Не си рекоа ни збор. Кога се вратија во хотелот, веќе беа на работ од кавгата. За среќа, во фоајето на хотелот тој миг се појави Грета, а Моно демонстративно му го сврти задникот на Чеп, кој завален во длабоката кожена фотелја, го гледаше мир- но како се оддалечува низ сурата есенска измаглица на поплад- невниот Загреб.
    Тоа попладне, Грета блуеше жив оган. Не му даде на Чеп ни да се издиши. Како да се трудеше да го покаже сиот свој репертоар. До вечерта, собата прилегаше на некаква бродска кабина, низ која штотуку профучал тајфун. Кога најпосле таа реши да се смилува, оддалечувајќи се во бањата, Чеп го крена телефонот и нарача двојно освежување.
    Одвај го виде келнерот со количка во тој русвај од чарша- ви, перници и чад. Тој го остави пијалакот врз нечистата маса, а Чеп веднаш му забележа, откако му го тутна бакшишот:
    „Следниот пат донесете ми и сунѓер, за да можам да се убијам!“
    Келнерот веќе се беше фатил за рачката, кога збунето се штрекна: „Господине, јас само се трудам што помалку да ви пречам!“ Тој, се разбира, секогаш со тилот го „гледаше“ Грети- ното присуство во бањата, а таа последната сцена меѓу келне- рот и Чеп, низ подотворената врата, не можеше да ја пропуш- ти. Чеп се смееше како луд.
    „Се прашувам само,“ рече „дали манукот е свесен како ме прејде со она „господине, јас само се трудам што помалку да ви пречам“ . . . „
Грета, сета обвиткана во фротирната крпа, се приближи до масата, ја поткрена чашката со измешан вермут, џин и сода и заводливо умилкувајќи се, му наздрави на Чеп. „Зошто да се убиеш? Та ти си сè уште млад.“
    „Поради нечиста совест. Зашто не те сретнав во оној рај од „Еспланада“, рече тој.
    Таа ги испружи своите долги маникирани нокти и нежно го гребна по вратот. Беше наполно задоволна од однесувањето на Чеп. Најадена, напиена, издробена на ситни делчиња, под- мачкана, составена, исплатена. Немаше никакви причини да му забележи на Чеп што и да е. Се чукнаа и пак си наздравија.
Тој миг во собата бапна Су. Изгледаше како некое суштество, залутано од некоја друга планета. Имаше некаков укочен сјај во очите и за миг немо се џараше во растарашканите љубовници, небаре восочна кукла.
    „Моно,“ рече. „Моно“. Токму како да гледа низ некаков не- проѕирен џам.
„Прашува за Моно“, рече Грета. „Кажи £ дека тој е тука некаде. Наоколу. Кажи £ дека вед- наш ќе се врати“. Не дочека ни да £ кажат, одмавна со раката и шумно излезе од собата, исто како и што влезе. Чеп веднаш ја замоли Грета да го остави. • рече дека има некои сметки што неодложно мора да ги расчисти со Американката. Таа го гледа- ше сомничаво и низ полунасмевка. „А за таа цел, се разбира, ќе се послужиш со рацете, со нозете, или со јазикот. Нели?“ „Да, да“ рече тој набрзина.
„Ќе пукам и од топ, ако морам.“ Су беше како во транс. Седеше на креветот, во својата соба, крстомато, загледана некаде во една точка на прозорецот, медитирајќи. Покрај неа, на наткасната, со придушен глас, како куче да завива, од ми- нијатурниот транзистор, допираше гласот на Боб Дилан. „А одговорот, пријателе мој, одговорот . . . „blowin’ in the wind“ . . . „blowin’ in the wind“18. . .“
    Седеше мирна како кип. Пушејќи. Како маѓосана. Како су- мена.
    Како урочено пиле. Чеп почна полека да ѝ се приближува. Таа го гледаше со широко отворени очи. Воопшто не трепна. Тој се фати за портофелот, издвои неколку банкноти и мирно ги спушти покрај наткасната. Таа воопшто не реагира- ше на тоа. Тој се сврте, појде кон вратата и се фати за рачката. Таа пак гледаше во истата точка од прозорецот. Потоа Чеп се врати, се доближи до работ од креветот и седна покрај неа. Ја испружи раката и од нејзините прсти повлече од долгата ци- гара што ја пушеше таа. Никогаш не беше пробал такво чудо. Почна полека да си игра со нејзините тешки тракатанци околу вратот. Сребрените ѓердани, тешки и полни со рѓа, ѕвонеа како клопотарници од некоја изгубена овца од стадото. Тогаш тој £ го фати лицето со своите дланки и почна како луд да се шемети околу неа:
    „Една иста таква . . . таква како што си ти . . . во Кан . . . ја видов во Кан . . . едно лето . . .на пристаништето . . . в залез . . . седеше така . . . исто како ти . . . в јахта . . . ја служеа како при- нцеза . . . а таа пушеше . . . една иста таква . . . таква иста . . .“
Широките црнки ѕуреа во него без да трепнат. Потоа почна да ја слекува. Дел по дел. Беше како мртва. Како труп. Не оживеа дури ни кога влезе во неа со сета сила. Стана, се откажа и се прибра. Тогаш таа, одненадеж, почна сета да се тресе. Се смееше, како луда. Се тресеше од смеење. Сребрените тракатанци подрипкаа врз нејзините гради и се смееја заедно со неа. Чеп гледаше како вџашен.
    И пред да излета од собата, се сврте миговно кон Су, ка- ко попарен, како шашардисан и виде како заедно со Су, заедно со сите тракатанци се смее и една малечка, токму над папокот свиена, модра и одвај забележлива, тетовирана змија.


5.
     Утредента, уште во рани зори, Чеп штотуку асолно си ја беше завлекол гајдата, кога ненадејно сиот одеднаш се штрек- на, скипи, се распцу под чаршафот, нерасонет, триејќи ги гу- релавите очи и кревајќи врева („уште чавка лајно не клукнала, бре, токмак недоквакан!“), а Моно Џуапо веќе со сета сила го тресеше и дрмолеше неговиот кревет, правејќи тревога, небаре, од поплава, или од пожар ќе го варди. Чеп го подотвори едното око намижана, ѕверејќи се шашливо де кон прозорецот, де кон раскукуриканиот натрапник и сфаќајќи дека само некој шек- нат како Моно Џуапо може да си дозволи такво нешто (да го одлепи од кревет вака непендек), сал прдна, му го сврте грбот и со еден силен замав, санким крап на јадица се џаса, пак си ја срина главата в перница. Моно виде - не виде, одганѕа до бања- та, намокри една чиста крпа и пак се врати кон безнадежниот спијач. Фати нежно да го прска со прстите оддалеку и троа - троа да го трие со крпата по вратот, па откако Чеп, изнервиран, ги ококори очите, готов да му ја светне една, овој ептен му се наврти и почна да му гука на уво:
    „Чеп, чепур затка да ти зачепи. Труеш како пор. Ајде, ста- нувај, време е!“
    Чеп се подмести во креветот, мешколејќи се натаму - на- ваму и вардејќи се од неговите допири, божем вампиришта со- нил.
    „Е де, е де. Ај полека, мрдни опаш.“ „Што е? Што си се растропал?!“ Моно се испрчи како поп на олтар и наеднаш огреа над него, ѓоа вода ќе му свети. „Решив!“ - рече. „Што реши, бе акмак еден?“ „Тоа. Решив. Решив и ќе одам со тебе. Одиме со Су. Заедно.“ „Одите, велиш?“ „Одиме.“ „Ти и Су?“
    „Јас и Су. Кој друг?“ „А каде одите?“ „Па со тебе, кардаш.“ „Знаеш што?“ „Знам. Да одиме во мајчина ни. А?“ „Па, добро, бе, заебан, знаеш ли ти кое време е?“ „Знам. Накај петте . . .“ „Пет! Оф, леле, мори мајко! . . .“ Чеп си ја подвлече перницата зад грб, махинално тресна по копчето од ноќната ламба и се вѕре во дигиталниот часов- ник, положен на наткасната. Пет! ‘ба ти го касметот! Години и години му се малку да му довтасаат на Чепот за да се сети кога последен пат бил буден уште во пет часот. Орли и чавки глава да ти колват, Моне, сугаре недоклано. Ги триеше како кал од топуците да симнува и сè уште не можеше да си придојде на себеси и да поверува дека некој шутрак заедно сосе петлите и кокошките го избркал од постела. Мижуркајќи и трепкајќи ка- ко ќорав, сал под око го меркаше светнатото лице на црномур- ниот цимер. Ја испружи раката кон цигарите, а Моно веднаш и како навиен му подметна и цигара и оган од плинската запал- ка, пресигајќи се со него по наткасната.
    Чеп се скри зад модрите облаци од чад. Не мораше двапа- ти да го гледа Моно Џуапо. Гувееше пред него како млада не- веста.
    „И кај акаше саноќ?“ - му се откина преку волја на Чеп. Гласот како од бурија да му излезе. Моно сал се насмеа под мус- так. Чеп ги изврте очите и погледна прашално накај соседство- то. „А - х - а,“ кимна Моно. „Богати! Види го ти него! А затоа, манукот, со петли - по кумови! Ашколсун! А јас, пак, абдалиш- тето: Моно Џуапо за кум ќе го таксувам. Еј, главо букова. Моно Џуапо - кум! Кум, ама црногорски, а? Ха - ха - ха - ха!“
    Моно почна со плексуси да го сосипува мајтапџијата в кре- вет. Тогаш Чеп, со голема мака и низ бројни негодувања, сепак отпантара до бањата и се натртори под тушот. Стоеше долго како шпиртосан под силните млазови на млакиот туш и чувс- твуваше како лека - полека секое црвче во него се размрдува. Набргу почна да потсвирнува и да ја брмчи аријата од „Риголе- то“, небаре, на двотактниот мотор му откажале клиповите. Нов ден - нова нафака. Уште еден нов ден треба да се моча. Излезе од бањата, опашан со крпи како паша во амам и виде дека Мо- но веќе успеал да се спакува.
    Чеп се облекуваше бавно, како да ужива во допирот со се- кое копче и звукот на секој рајфершлус. Без ред и без каква и да е грижа, набавта сè во големата кожена торба - вреќа и се измолкна од собата заедно со Моно.
    Долу ги чекаше Су. Бргу завршија со мрзоволниот портир и се упатија кон паркинг - плацот на приземјето. Некаде кон излезот на Загреб, застанаа покрај една самопослуга, кадешто токму тој миг го ис- товаруваа утринскиот леб. Чеп појде до продавницата и зеде три пакетчиња со свежо печени погачки и јогурт. Су лежеше во крилото на Моно и тој внимателно го прифати појадокот од Чеп, чиниш Су е стаклена вазна и не смее да се помести ни за педа. Чеп со голема вештина продолжи да вози и појадува исто време. Сонцето веќе мигаше над монотоната рамница на Загорје, под кое тромо се влечкаше Сава. По извесно време, пред нив почнаа да се наѕираат живите и прекрасни словенеч- ки предели. Наеднаш, околу нив како сè да оживеја. По дожд- ливото загрепско поднебје, оваа блага утринска сончевина на словенечките гори како да извираше од таинствените пеште- ри на Десетиот брат. Забавните рефрени со цитри, тиролските рогови, еха и јодлувања, како да го потсилуваа тоа чувство. Низ ретровизорот, сончевиот лач ја сечеше дамчестата силуета на лицето од Су, небаре е преполовена калинка со онаа нејзина жар црвена панделка на вратот.
    „ѝ забележа ли манукава нешто на дарежливоста од „Фортуна?“ - се јави Чеп.
    „Оди по ѓаволите!“ - му подвикна Моно. „Таа сал со нокте- то од малечкото прсте ми ги дофрли од маса тие твои валкани цркнувачки.“
    „Е, па не се сите Американци, кардаш. Што очекуваше таа? Да не мислеше дека сум Рокфелер? А?“
    „Бегај оттука. Сите каменоломи се малку да го разбијат нејзиниот камен. И двајцата може да нè купи сосе партали, сал со нос да мрдне.“
„Таа?!“ „Не. Ти.“ „Не знаев, кардаш.“ „Сега знаеш. • дошло нејзе до твоите пари . . .еј, чепче мое . . .“ „Ми е гајле. Важно ти да си задоволен. Не £ се бесев на трепките да се чепати со нас. Кај акала деновиве? Ти кажа ли?“
    „Не знам. Се уткала со некоја студентска збирштина. Теа- тарски мустри, сојти некакви. Авангарда. Хепенинг.“
„Хепенинг? Што ќе му дојде тоа? Нешто за „онаа“ работа?“ „Шутрак си бил шутрак и ќе останеш. „Онаа“ работа. Ха - ха - ха - ха! „Сè што се случува - се случува во меѓувреме“. Така зборува Су.“ „Во меѓувреме?“ „Да.“ „А тоа значи?“ „А тоа значи - ништо. Тоа е хепенинг.“
    Чеп се сврти кон него и откако добро го одмери, ја допре дланката на слепите очи и му направи „магарешки уши“. Ко- га ќе се најдат тројца улави“, рече, „од кои двајцата се ептен, а едниот помалку, најлуд е оној најпаметниот, разбра?“ „Да, да. Особено ако тоа си ти.“
    На пат до Сежана, веќе не се задеваа многу. Неколку пати Чеп се обиде да го поткачи со некоја ујдурма околу неговите „ромеовски кадри“, но Моно Џуапо не се закачи ниту за една од нив. Се возеа преку убавите планински превои, молкнати и потонати во своите мисли. Застанаа само еднаш, во предместје- то на Љубљана, колку да земат гориво. Чеп му забележа на Моно дека ако продолжат вака да се тутулат во своите седишта, набргу и двајцата ќе задремат. Некаде пред Постојна застанаа да се „испразнат“ и тоа беше сè. Си плеткаа и гонеа свои брд- ници низ глава и со секој поминат километар кон Италија, ка- ко да се вовлекуваше меѓу нив некакво нејасно претчувство на разделба. Чеп тогаш, одненадеж, се разврза за предностите на морнарскиот живот и рече дека ако воопшто нешто зажалел, тогаш тоа бездруго е неволјата што му припаѓа на одвратни- от сувоземен род жабари, родени далеку од морскиот брег. На целиот свет нема посреќни луѓе од Медитеранците, зборуваше Чеп и рече дека уште попрво би бил сиромашен рибар на некој осамен остров од Медитеранот, наместо до гроб да се бавта по зафрлените Балкански суводолишта. Моно Џуапо не сакаше да го разуверува во тоа, зашто веруваше дека Чеп со тие свои џва- котници околу морнарскиот живот не сака ништо друго освен троа да си ги размрда вилиците, колку да не изгуби од форма. Му го знаеше табиетот на Чеп. Тој секогаш најпрвин така како орле се разгакува, се распердашува и острелушува, колку да ја намириса мршата. Потоа ќе се направи на умрен, ќе се притаи зад карпестите предели на својата итрина и чешитска оправија и туку ќе му се нафрли на пленот.
Не сакаше веќе ништо да му кажува на Чеп. Ниту да ја тресат Су. Доста ја тркалаа низ јазичиштата од Равен дотука. Уште од моментот кога тргнаа, беа на работ од кавгата, а таа сега секој миг можеше да пламне.
    На граничниот премин немаше ни жива душа. Пристигнаа сами на рампата и веднаш ги предадоа пасошите. Чеп го пока- жа налогот за службен пат и декларацијата за стоката. Потоа го повикаа да го отвори багажникот. Меѓу трубите од свила, ца- риникот мошне лесно ги ископа и трошните каменишта, за кои Чеп не знаеше да даде никакво друго објаснување, освен што рече дека се работи за „строго декоративни предмети на саем- скиот штанд“. Додаде дека „Фортуна“ е фабрика за вештачка свила, а не каменолом, та затоа и не се влезени во декларација- та. Цариникот му нареди да се паркира. Го повикаа внатре.
„Чепардов? Вито Чепардов?“ „Да,“ рече тој. Ме викаат уште и Чеп.“ „Чеп, велиш? Добро ти прилега. Само нели сме го малку преполниле бочвиштето, а, Чеп?“ рече цариникот, гледајќи во него со некаква тапа укоченост.
    Чеп само ги симна рамениците. Цариникот си ги стави очилата и допиша во декларација- та некоја забелешка. Потоа го крена погледот кон Чеп и тивко изусти: „Потпиши овде!“
    Чеп шарна набрзина некаков хиероглиф до прстот на ца- риникот, му го подаде хемиското пенкало, се поздрави и потоа се витоса кон ландроверот. Веднаш им ја кренаа рампата. По неколку минути, веќе се спуштаа кон Италија.
    Сонцето се пробиваше низ густите четинари расточувајќи ја модро - кафеавата смола од игликите во безброј трепетни искри. Под тој алпски венец, што тука некаде ги губеше своите последни витки, секое стебло прилегаше на огромен кандела- бер. Овде - онде, зад превоите на блескавата авто - страда, се наѕираа урнатините од некои трошни вијадукти и пушкарни- ци од минатите војни. „Тука е најубаво во октомври,“ рече Чеп, мрморејќи си под брада. Моно и Су ништо не рекоа на тоа.
    Минуваа покрај големиот патоказ Трст - Венеција - Падо- ва - Верона - Бреша - Милано и сè дури Чеп не сврти кај Меш- тре, тие не разменија ниеден збор меѓу себе. Ги престигнуваа брзи автомобили и мотори по патот што јуреа како ветрушки, а Су со судни маки, најпосле успеа да начепка некаква радио - емисија со кантри музика. Скоро цел час рокаа гитарите и бенџата од Нешвил, а на јодлувањата и потсвиркувањата како да им немаше крај.
    Го поминаа и долгиот железен мост, се паркираа веднаш пред влезот на Венеција и пеш се упатија кон Каналот Гранде. Низ тесните улички на Темната убавица вриеше како во кошница. Се слушаа довикувања на сите јазици, гондолиерите, со оние чудесни шапки со црвени панделки (исти - плукнати како на чеизот од баба ти Марика! - му нафрли Чепот, откако Моно одби да се истопорат во вапоретото) кукурикаа на сет глас, ма- мејќи ги љубопитните туристи: минуваа покрај долгите низи од уличниот рибји пазар, а миризбата од сиот морски улов, на сета медитеранска гозба од најразлично овошје и емиш во нај- фантастични бои и преливи, се мешаше со онаа столетна реа од устоеното водје.
    Су и Моно, иако сето време на штрек, штукнаа како суме- ни пред глетката на плоштадот од Свети Марко. „Контрастот на тесните улички, преку понте Риалто до плоштадот пука ап- саздан, како гром од ведро небо“, го тешеше Чеп својот кардаш, откако виде како му светнаа очите наеднаш. Но тој воопшто не му обрна внимание и сал се втируваше во Су. Ги плеткаа раце- те и ги тркалаа пред себе имињата на Тицијан и Тинторето, на Веронезе и Вивалди, а големиот и тежок ѕвон од камбанарија- та на Кампанила само го потсилуваше немирот на возбудени- от пар. Чеп не престана да се шегува со нив и ги споредува со гулабите што во јата се вивнуваа над плоштадот по секој ѕвон од околните цркви. Нивната шеметна трка (Су и Моно веднаш се изгубија) од Прокураторите и ѕвониците украсени од Сансо- вино до Дуждевата палата, од мостот на воздишките до Санта Марија дела Салуте и Корер, Чеп не можеше да ја следи.
    Тој се укотви на терасата од крајбрежниот ресторан на пристаништето, сладејќи се со пица и кјанти и ѕурејќи во бес- крајната космополитска панорама на плоштадот Свети Марко. Попладнето се вратија Су и Моно, капнати од умора. Ги спуштија задните седишта од ландроверот и веднаш, штом се допреа до нив, заспаа како заклани.
    Во предвечерјето ја напуштија Венеција. На Чеп му беше здодевно и мразеше да вози кога денот се повлекува пред ноќта, но сега немаше друг излез. Не сакаше веќе да остане во овој зовриен котел, околу кого првите светилки беа почнале да се палат. Од предолгото седење и сето испиено вино, Чеп беше како во некоја треска. Седеше божем шпиртосан на своето седиште и ѕуреше пред себе како лилјак.
    Се усталожи на средната лента од авто - страдата La strada del sole, не гледајќи ни лево ни десно. Можеше, така, и да за- спие над воланот, а сепак по неколку часа да се разбуди пред грозничавиот шум на ноќниот Милано. Низ главата му се пре- меќаа сè едни исти (неми) филмови, вртејќи се до бесвест во својата излитеност. Тој дури не можеше ни да ги следи во нив- ниот speed - up - motion, како да бегаа сликите пред него на ав- то - страдата, како да бегаа дури и од неговото сеќавање за нив. Најпосле му пукна филмот. Долготрајната борба со светлата од спротивната насока, што како пиратски ножови се забиваа во неговите уморени очи, сепак си го стори своето. Некаде пред Верона почувствува силна болка во нив и тогаш реши да свр- ти кај првиот паркинг. Недалеку од паркингот здогледа еден од оние супермаркети што работат нон - стоп. Веднаш се упа- ти кон него и откако го пронајде тоалетот, си ја пикна глава- та под студениот млаз на чешмата и остана сеедно загледан во огледалото, како допрва да станува свесен за својата бескрајна грдотија. Купи само две шишиња Џони Вокер и се упати кон ландроверот.
    Помисли за миг да продолжи кон Милано, но наеднаш из- губи волја за сè. Се испружи покрај Су и се обиде да заспие. По долго мачење, успеа да потоне во некаква несвестица што можеше да прилега на сон, но таа сепак не го додржа прикле- штен на грб. Најпосле, се откажа. Погледа за миг во часовникот и сфати дека полноќта веќе одамна поминала. Надвор ромоле- ше здодевен топол дождец. Го отвори шишето фрлено покрај неговите нозе и почна да се долева. Изненадниот сноп од свет- лината на еден голем транспортен мерцедес, кој штотуку поми- на покрај нив, му покажа дека Су веќе не спие. Во тишината на мракот тој £ го испружи шишето, но таа одби. Потоа, сепак, како бргу - бргу да се премисли, самата му го зеде од раце. Пиеја немо во ноќта, не знаејќи ништо да си кажат, немајќи што да си кажат, не можејќи штогоде да си кажат, дури и да сакаа.
    По извесно време, отпрвин нерешително, а потоа сè по- настојчиво, Чеп почна да џбарка со дланката по запретаните жарчиња на Су. Таа мирно и сталожено ја прифати залута- ната дланка и му ја врати на старото место, врз градите. Од- време - навреме во ландроверот ќе плиснеја некои прекрше- ни одблесоци на полноќните „јавачи“ на авто - страдата и тој ќе успееше да го фати нејзиниот замислен израз на лице- то, за миг, само колку да се увери дека не се крсти над некоја таинствена мумија. Лежеше неподвижна, како труп. Една та- ква разбиена светлина тој ја покри со сенката на своето тело и £ ги побара усните. Беа влажни и студени и тие ништо не можеа да му кажат.
„Немам серум за твојата тетовирана змија,“ изусти Чеп. Таа немо и укочено го гледаше во мракот. Беа два света. Два пола. Две терезии. Чеп веќе не знаеше што да стори. Су само одвреме - навреме потегнуваше од шишето, воз- дивнувајќи одвај чујно. Тогаш тој £ го повлече рајфершлусот и почна да ја слекува дел по дел. Су ни со очите не трепна.
    И токму Чеп се готвеше да го зададе својот решителен удар, Су се искрадна од неговата прегратка и почна да се смее како улава. Тоа беше оној ист кикот со кој го беше почестила веќе. Ист кикот. Исти движења. Ист, заразен подбив.
    Никој досега со Чепот вака не се задевал. Ни на соне, ни на јаве.
(Што ми фали? камен паѓа, сврдлето рие, што бутур ми е, а?) Наеднаш Су извлече една од оние свилени труби на „Фор- туна“ и почна да се валка, мотајќи се во неа, небаре мотовилка. Чеп беше надвор од себеси. Беше разјарен како рането ѕве- ре. Сакаше да вика. Да се провикне на сет глас. Немаше мерка, немаше милост во кикотењето на Су. Се обвитка сета во сатен- ската прозрачност на „Фортуна“ и среде темнината на ноќта, се збра како мачка, демнејќи го секое движење на својот плен. Неизвесноста на нејзината голотија го опи Чеп.
    И пред да сфати Моно што - годе од тој ненадеен кукуриг, се најде сплеткан некаде помеѓу прегработ и апежите на Чеп и фати силно да негодува, да се брани и вчудовидува среде тој макабричен танц на полноќните вампири. Су се обидуваше да јава врз Чеп, дерејќи се на сет глас, небаре вештерка со метла, а Моно со сета сила се обидуваше да ја турне од тој привремен престол. „Има сто дупки! Има сто и една дупка оваа меретија, кардаш! Бутај! Дупи и ич не прашувај, бре!“ викаше Чеп.
    „Остави ја! Пушти ја на мира, кога ти велам! Престани! Чеп, престани. Чеп-е-е-еј!“
Но, танцот не престануваше. Моно не можеше да го игра орото докрај. Се измолкна сре- де врнежливата ноќ, кревајќи ги рацете угоре, небаре месечар се стори наеднаш, не бива, на дервишот теќето му гори.
Како да ги бараше ѕвездите над Равен. Утредента, штом се разбуди, прво што забележа Чеп беше таинствената полунасмевка на Су. Окружена среде русвајот на свилените труби од „Фортуна“, таа немо и предизвикувачки ѕу- реше во Чеп, обидувајќи се да го заплаши со прасечката глава од неолитот, во која како клип ја втеруваше и истеруваше голе- мата восочна топка.
    Чеп, притиснат од својот мамурлак, најпрвин само од- мавна со раката и £ сврте грб, но штом повторно си ја закопа главата во кожената торба што му служеше како перница, на- еднаш сфати дека Су конечно ја открила неговата тајна (каме- ништата и топките катран).
    Се сврте, внимателно се вѕре во дамчестото лице развлече- но до предизвик и потстана на лакти, демнејќи ја како јастреб - кокошкар. Таа со големо уживање ја галеше и мирисаше голе- мата восочна топка и непрестано му се насмевнуваше на Чеп. Тој миг, на радиото во ландроверот, јасен но монотон бас, раз- ложуваше некаква актуелна политичка панорама.
    . . . во Грција, група полковници, изврши државен удар. Из- раел, без да објави војна, ги нападна Египет, Сирија и Јордан. На боиштата во Виетнам, еднодневно затишје. Во Глазборо раз- говараа Алексеј Косигин и Линдон Џонсон. Лудвиг Свобода, нов претседател на Чехословачка. Во САД убиен Мартин Лутер Кинг. Пред Карловиот мост, во Прага, се самозапали Јан Палах. Џон Ленон, една од Ливерпулските „буби“, изјави дека Битлсите се попопуларни и од Исус Христос . . .“
„Моно? Каде е Моно?“ - праша тој. Таа го сврте погледот настрана и покажа со рацете кон су- пермаркетот. Чеп наеднаш £ ја истргна бакарно - жолтата топка катран од рацете, ги истурка наназад расфрлените труби свила и ги покри со нив Хеката Тријада и прасечката глава. Тогаш Су излета од ландроверот и од прозорецот почна да му се криви и да му шепоти некакви тревливи задевки. Чеп ги изгуби нерви- те и, веќе ептен расонет, почна да се дере и пцуе на сет глас. Таа само му мавна со рацете и врткајќи му го опашот, насмеана и задоволна, се упати кон супер - маркетот.
    Чеп ја следеше едно време, лунѕајќи немо и нерешително пред себе и тој миг, наеднаш, како да му светна чакмакот, поч- на запурничаво и во големо безредие да им ги исфрла парта- лите од ландроверот. „Еве! Нá! Еве ви го вашиот бог саваот!“ повтораше низ заби и фрлаше сè на паркингот, како сумен.
    Моно Џуапо, кој со крпа околу вратот се зададе откај су- пермаркетот, го забележа тоа и пресретнувајќи ја Су токму пред тоалетот, ја завлече со себе, покажувајќи £ со прст кон Чепот. Се стрчаа и двајцата кон ланд-роверот, а Моно, куцајќи, го молеше Чеп оддалеку да престане со својата идиотска игра.
    Но, ланд-роверот наеднаш забрмча, излезе во рикверц од паркингот и во голем лак се влеја во авто - страдата. Моно Џу- апо не престана да му мавта, небаре ќе го задржи и измами ба- рем трошка милост од својот кардаш. Чеп само му одмавнува- ше од ланд-роверот, ѓоа му отпоздравува за среќен пат.
    Не можеше да сфати дали му се смешка, или му се подбива тој миг.
Не сфати сè дури не го изгуби од вид. Па ни тогаш, кога изчезна од неговото видно поле, како што исчезнувал по секој мурдарлак од живиот свет, оној луд библиски ветрогон Асмодеј.


РОМСКА САГА
    Таа есен, кога Моно Џуапо прв и веројатно последен пат го виде Париз, чиниш, и врапчињата знаеја што се случува и што ќе се случи во градот. Дури и гулабите од Латинскиот кварт ка- ко да се шекнаа наеднаш, па наместо црна, почнаа да пуштаат црвена вересија. Дождот беше жолт, а кучињата трчаа со огне- ни опашки по улиците.
    Тој и Су Паркер се влечкаа низ сина магла од димни заве- си, шлемови, пожарникарски црева, блиндирани коли и неви- дени мешаници, а солзавецот им ги штипеше образите и очите со часови и часови.
    Се смени филмот. Од црно - бел стана розов: по улиците потекоа потоци крв.20
    Мачките, дотогаш мазни и излинѕани, болскаа со своите големи очи како жегавци во летните предвечерја уште до вчера низ Пигал, а сега како да подивеа и се разбегаа на сите страни. Само отепаните и изгубени клошари, под мостовите на мрзли- вата Сена, не се бркаа со вампири.
    Ноќе, вљубените парови веќе не изгледаа како подвижни клади, како факели од некоја бескрајна барикада, што тргнала да се пресметнува со рамнодушноста на светот.
    Тој и неговата луда птица од Салинас, повеќе гладни от- колку сити, повеќе живи костури отколку тела без сенки во градот на светлината, изгубени везден од Сен - Мишел и Мон- парнас до високиот Монмартр, ги клукаа своите ситни и тенки појадоци, кружејќи околу легендарните Флори, Ротонди и Мадлени и одбивајќи ги од себе муштериите меѓу најсуетните туристи што везден се меткаа околу црквата Сакр Кер и Кли- ши.
    Се турнаа меѓу хипиците и дрогираните идиоти, се бодеа со роговите од сите стада неврастеници, хистерици и обоени племиња од живите вулкани на сите континенти, се поттргну- ваа од убиствениот налет на избезумените стампеда, се мешаа меѓу перјата од сите кокошарници, се давеа во една шарена, шарена река без вруток и слив, една кружна делта што постоја- но се влева самата во себе и никогаш не престанува да тече.
    Им најдоа засолниште некои пријатели на Су и ги трес- наа како дупнати вреќи во ќошот од ателјето на некој чукнат скулптор од Вест Вирџинија (везден во потрага по нови моде- ли), да се снаоѓаат како умеат и знаат сè дури таа не го доби својот ветен чек, директно од Калифорнија, преку својот драг и мил father од Салинас.
    Со денови и денови го заобиколуваа дури и еден Лувр, или оној шеметен вријавец на Латинскиот кварт, но среде Празни- кот на гуштерите ниту по една цена не смееја да пропуштат да се втурнат во мрежата на оној црн пајак убавец Џим Морисон, кој таа есен ги фати и ги збудали сите млади во тој луд и огро- мен град, пред да му се поклонат на моштите на Пер Лашез.
Сонце, сонце, сонце Согори, согори, согори Месечино, месечино, месечино Ќе те фатам. Скоро! Скоро! Скоро! Јас сум Кралот Гуштер Јас можам сè.О деца на Ноќта Кој од вас ќе учествува во ловот? Ноќта веќе пристигна со Својата пурпурна легија. Вовлечете се назад во своите шатори и сништа. Утре влегуваме во градот на моето раѓање. Сакам да бидам подготвен.
    Оттогаш, Су веќе не можеше да ја препознае. Ја лапна тем- ната ала, ја касна црн анѓел, ја лизна источната отровница - ре- чиси, секојдневно се фиксаше и дрогираше.
    Последниот ден имала само уште толку копец да му оста- ви 300$ на масата и потоа да свитка опаш во непознат правец. Дури по две недели, му се јави од Тангер. Ниту ја разбра, ниту сфати што - годе. Мрмореше нешто без каква и да е врска и цел. Како избезумена. Како откачена. Веќе никогаш не ја виде. Про- должи сам да се утка и шутка по Монмартр и со блокот в раце вртеше душа едно три месеци, во друштво на некој наш Јане, кој си мајстореше портрети со помош на хартија и ножички. Вистина, чат - пат ќе најдеше и по десет муштерии на ден, но имаше и цели недели да не фати ништо . . . И зимата веќе беше почнала да ѕирка од прагот, а неговиот блок, од ден на ден, ос- тануваше сè попразен и попразен. Како и стомакот, впрочем.
    Една вечер, и оној чукнат скулптор, му удри клоца. Отиде сè по ѓаволите. Париз му стана кошмар. Агонија.
    Беше и во амбасадата. Пред клубот наш се изгазачи како питач. Најпосле, француските власти го избркаа како непоже- лен, беспризорен скитник. Клошар.
Го избркаа со спровод. Париз го напушти со свита. Како крал на губитниците. Свечено. Му требаа години и години за да сфати дека тој не е со- здаден за живот чергарски и скитачки. Некој како Чепот, едно такво диво ѕвере, едно такво куче скапано, и со синџири да го врзуваш, дома не ти седи. А тој . . . тој си беше домашно пиле. Погали го само троа со раката и веднаш си легнува. Се држи за скутот на жена си и преде како мачор.
Кога го напушти Париз, нешто како да се скина во него. Со години, четкичката веќе не ја фати в раце. Одеше на работа, од работа се враќаше, одвај чекаше да дојде петок, ги грабеше весниците како улав, ќе се нарамеше како амал со сиот жолт и шарен печат под мишка и иташе под својот чардак, да се зарие како крт низ насловите, сè дури не зар’че, сè дури тор - топ не се стори.
    Јадеше, пиеше, спиеше, лунѕаше низ куќи, се дембелеше, за ништо пет пари не даваше, ништо не знаеше, за ништо не сакаше да знае, никого не чепкаше, никој не го чепкаше и така му ги крадеше дните на Господа. Кој го сретнал тогаш, кој го потрефил тие денови, не можеше да го познае.
    Сите си мислеа, Моно Џуапо наеднаш мајките го фатиле, почнале вампири да му шетаат околу дворот,чавки умот да му го пијат, се збудалил, кутриот. Ни в кафеана, ни меѓу свет, со години не се замеша. Беше како успиена мечка во својата пештера, што го преспала и летото сосе зимата. Никого не са- каше да види, а богами, тумрук во каков што се беше премет- нал тие години, не верувам дека на кој - годе и неговиот сурат можел да му се омили. Колку пати само, така далдисан и сумен под својата трошна стреа, ќе заноќеше и ќе летнеше во мислите со својата луда птица од Салинас и тоа сокле равенско, Чепот, па ќе си ги замешаше сметките и за денот и за ноќта, ќе изгубе- ше тертип, не ќе станеше ни да јаде, ни да пие, ни сон сагламно ќе го фатеше, ниту пак куќа асолно вртеше како што си е тоа редот кај нас од памтивек.
Утка сечанска се стори. Невестата негова („мојата кошула ленена,“ како што ја ви- каше нагалено, штом е шен, но ако е напизмен редовно ќе го придадеше и она „што со години не ја симнав од врат“), ја зна- еше уште дете, а и таа уште момчак го познаваше, но сега и таа, кутрата, не можеше да разбере што ѓавол му седна на грб, го јавна, та ни пие, ни спие.
    Женачката и веселбите како некои други среќници да ги трешти, а не нив. Како да беа залутале на туѓа свадба, на свад- бата од некои далечни роднини, а не на својата.
    Се чудеше и крстеше таа, невестата негова, со денови и де- нови. Со недели и месеци. „Ти ли беше оној Моно Џуапо, оној чешит и шегаџија што си го знам уште од маалото,“ си баеше таа. А штркот, натема го, со години ќерамидите им ги прелету- ва.
Пет години сонце не им ја огреа куќата. Ни челаде им вресна, ни песна зафатија, ни бинлак од пра- гот треснаа.
    Се уткаше таа везден од доктор на доктор, од бања до ма- настир, од кушар до бајачка, од гледач на гледарица, кај не се опна, кутрата.
Ветер и магла. „Нашиот касмет си е назад, невесто,“ £ велеше тој. „Ќе че- каме. Ќе чекаме и ќе дочекаме.“
„Знам,“ му враќаше таа. „На куково лето.“ Така си минеа годините.
    И дамчестото лице и црвената панделка на неговата при- јателка од Салинас, почнаа да бледеат и да се престоруваат во една единствена дамка, во една единствена точка. И соколски- от профил на неговиот равенски кардаш и неговиот париски бродолом, сè летна, сè се изгуби, сè се парчоса во сеќавањето.
    Понекогаш, сепак, во весниците како да му се јавуваше Чеп. Со онаа негова немушта насмевка, кога ги тресна како партали и вреќи, уште на авто - страдата покрај Верона, него и Су, и со онаа никогаш докрај откриена и нерасветлена тајна - дали таа ноќ, ноќта пред да го напушти Париз, во метрото, во придружба на полицијата, не го забележа неговиот сурат отспротива, на прозорецот од еден вагон, што со голема брзина и врапито исчезна од неговиот замаглен вид.
Не знаеше. И никогаш не дозна. Чеп го знаеше подобро и од сопствениот џеб. Не можеше туку -така да утне и да се препознае со некој друг. Не. Тоа, се- тики, ќе беше Чеп. Чеп и само тој.
    Така, не му преостануваше ништо друго, освен да му се надева на Чепот само во весниците и преку весниците. Во цр- ните хроники, на страниците за помени, во најлош случај. Ако воопшто некој и можеше да го сети и помене тој светски сирак. Тој ветрогон, бадијалџија, сенештар и анонумус, си мислеше Моно Џуапо.
    Тој не знаеше зошто, но сеедно му се чинеше, дека сè што се случуваше и се случува во тој луд бел свет, како да беше кро- ено токму по мерка и табиет на Чепот. Беа некои диви и неза- уздани години што бодинаа преку трупови. Светот беше полн со чад, оган и вриежи, а во тоа Чепот отсекогаш се чувствувал како риба во вода. Имаше нешто од тој чуден оган и во очите на Чеп, оган што само тој го знаеше и насетуваше, едно светло жарче што тлее и гори и само тој може да го додржи, а да не го изгори, да не го ослепи, спепели и гламјоса.
    Беа некои откачени времиња, во кои вирееја само силните, тврдите и вештите. Тогаш, каков шутрак беше Моно тогаш, не знаеше и можеби не можеше да знае дека така, всушност, отсе- когаш и било, дека така било од век - и - веков, од дедо Адама до Судниот ден, ама нему сеедно му идеше да легне и да се из- губи во својот ќош, да се покрие и да трае, оти не знаеше што токму има да бара во една таква мешаница, во една луда нава- лица, во која не се знае ни кој пие, ни кој плаќа. На лотката од дедо Ное сите места беа зафатени. Чеп и Чеповци се чепатеа во неа со сета своја суровост и надмоќ и сè туку ги туркаа и уди- раа со веслото сите натрапници, сите несреќни давеници штом само еднаш ќе се приближеа до нејзиниот раб и опаш, во својот претсмртен грч.
    Чкртаниците и мачкотниците што одвреме - навреме ги фрлаше во својот блок за скици, сега му изгледаа како некој та- жен чин на некој беспомошен лудак, кој давејќи се, се фаќа за сламка. Сè што правеше порано, сега му изгледаше глупо. Глу- по, туѓо, недостојно.
    (Кому му требаат моите смешни драсканици?! - се прашу- ваше.)
    (Та зарем не ни докажаа веќе и најдобронамерните меѓу сите мајтапџии дека само со една обична канта боја врзана за опашката на магарето, браќана ни ги мачкаат очите по белиот свет. Оп - арт, поп - арт, оп - троп: арт! Е, не. Јавајте без мене, браќа. Адио и збогум. Dixi.)22
Така зборуваше Моно Џуапо.
    Сè му изгледаше попусто. Попусто и празно. Се смееше и негодуваше, негодуваше и се смееше, Но веќе не чувствуваше ни горчина, ни презир. Само недоумица и апатија. Тоа, да.
    Тие денови почна да ги менува и навиците. Сакаше да се ослободи скоро од сите лични потреби и зависности. Најпрвин стана вегетаријанец. Потоа, пушти брада. Престана и да пуши. Личеше на Свјатогорски испосник. Го умеше и источната мис- терија. Јога. Сансара. Нирвана. Сенбудизам. Карма.
Ојде коњот во реката. Немаше веќе ниедна посигурна отстапница, ниедна поцвр- ста потпора.
      Уметност, мислеше и се прашуваше понекогаш. Но, што. Таа нему и онака отсекогаш му изгледала како последно уточиште, па дури и таква, пустата, веруваше тој, не би била толку гостоприемливо пристаниште, како што, во из- весна смисла и под определена цена, и најмрачната јавна куќа би можела да изгледа (нека ни простат преосетливите души, зашто со таквите Моневи еретички мисли равенските шакаџии ретко кога се согласуваа, а ако некогаш и се случеше тоа, барем не креваа голем шум и си го таеја мислењето во себе). Таа, ете, не е и никогаш не била сиропиталиште за разнимити маткала, безделници и скитници, што везден тропаат, тропаат и тропаат на нејзините тешки порти.
Лавиринт. Бездна. Стерна непристапна, зборуваше тој. Да се сфати таа како бегство. Да се сфати како егзил. Од- лучно ја одбиваше дури и самата помисла на тоа. Не ретко, го сеќаваше и строгиот учител по музика, стариот Чех, кој не ед- наш нè учеше за целосното предавање, без остаток, за битките, страдањата и жртвите, за трката до последен здив, без отстап- ки, по секоја цена, по цена на падови и горди ничкосувања, ис- правено, смело и упорно и притоа знаејќи дека тоа сè уште е само првиот чекор кон неа.
    Таа е храм, говореше Чех. Храм само за одбраните. За оние на кои Господ, во чудесниот миг на милоста и провидението, им го спуштил прстот на чело. И за оние малубројни, кои успе- але најнапред да се победат самите себеси.
    Тој не беше од тие среќници, за жал. Не беше можеби ток- му и од оние другите, побројните, несреќниците. Впрочем, сè зависи од кој агол се гледа. Среќници, несреќници. Којзнае што беше тој.
    Тоа мачно и деликатно прашање и ден - денес, понекогаш, го копка.
Но, добро. Да минеме преку тоа. Најпосле, му зборуваа на Моно Џуапо, кој ја рецка умет- носта. Гледај од што живееш, братец, а за останатото не бери гајле. Има кој да се бавта со неа. Ги има можеби и отповеќе.
Насекаде го слушаше тој равенски ехо. Беше оддалечен од нив со милиони светлосни години. А сепак, на неговите очи и уши ја сквернавеа, ја бербатеа таинс- твената убавица, која ниту ја сретнале, а камо ли допреле, клет- ници.
Тој сеедно молчеше и дури ни со прстот не можеше да мрдне. 
    Наместо тоа, небаре вистински пустиник, на кој, отепан од жед, му се прикажуваат зелени оази во Сахара, тој мислеше на своите пријатели, на Чеп и Су, кои одвреме - навреме му се плеткаа низ соништата, како вистински фатаморгани.
Особено Чеп. Чепот, тоа тврдо и упорно равенско магаре, што сега мо- жеби безбрижно клоца и фрла к’чови по белосветските анови, а тој мора тука да чмае, меѓу тие ладни и бездушни мајтапџии, што везден му ја вијат својата отровна камшија од лаги, за- девки и шеги.
Беше сам. Потонат на темното дно од својата длабока провинција. Плуташе по средината на равенската матица и не знаеше зошто верува дека токму Чеп и Су се оние среќни избраници на суд- бината, кои, бездруго, ќе успеат да препливаат, ќе се домогнат на својата страна од реката, отаде, на другиот брег.
    Грабеше, гребеше, гризеше во себе и низ себе, небаре бесна харпија што се лечи од глад и лакомост, јадејќи си ја сопствена- та рана и отворајќи нови рани, риеше како крт по книгите и весниците, барајќи везден некаква отстапница, некакво мирно пристаниште, некаква сенка, патоказ, наметка за своите голи илузии.
    Сè уште беше тврд орев, но чувствуваше како јатката му гние. Од ден на ден.
    Сè повеќе и повеќе. Се тркалаше по сивилото на своето секојдневие и душка- ше по работ на загатката - зошто црвот на сомнението не пре- станува да рие?
    Ја бараше својата изгубена слика. И со години не можеше да ја најде. Како да беше скриена од него. Во некој друг и поинаков свет, каде, велат, животот се криел. А во него никој не сакаше да го води. Во тој свет никој не можеше да го води.
    Ни со црни чези.
    Ни со златни пајтони. Ни со небесни кочии.
    Штом падна полковничкиот режим во Грција, Моно Џуапо веднаш реши да се спушти до Солун со својот црвен спачек.
Пред тоа никогаш не бил во тој град. Не го врзуваа никакви спомени за Солун, немаше ниедна подлабока причина што би го поттикнала на еден таков чекор. Едноставно, сите му зборуваа дека во тоа старо и од памтивек прочуено трговско пристаниште можело да се најде сè и сешто - од игла до локомотива, од пиле млеко. Евтинија една. Арно ама, постарите не зборуваа џабе: „У Солуна грош сомуна - до Солуна сто сомуна.“
    Откако пак се соочи со оној невиден калабалак пред грч- киот конзулат во Скопје, кадешто од рани зори до доцна плад- не се тлачеа оние огромни толпи, редици, безредија и невидени турканици, тој наеднаш се откажа од намерата да замине на југ. Неговата желба спласна. Му преседна сè. Освен тоа, беа некои врели јулски денови и тој не можеше, онака куц, со часови да се пржи под усвитеното сонце. Така, пополнувањето на сли- карскиот прибор (единствената вистинска причина што Солун му дојде на ум) го одложи за некои подобри времиња.
    Грчките власти, како впрочем и сите соседи, неуморно го негираа постоењето на македонските малцинства во свои- те земји и вршејќи ја својата жестока асимилација, воведуваа строги мерки на претпазливост за македонските туристи.
    Таквата трагикомична претстава пред грчкиот конзулат во Скопје, кај Моно Џуапо предизвика вистинско безумие и гнев. Неговиот гест на бунтовник (со причина), по инцидентот со дебелиот милиционер, кој во општата турканица, за несреќа, го поткачи токму него со палката, му даде можност да се соочи со строгото лице на еден иследник од недалечната милициска станица. Не можеше да се соземе со часови и да даде какво и да е разумно образложение за својата „непресметната постапка,“имено, „како тој, како југословенски граѓанин, се осудил да му го тресне среде лице и ј а в н о својот пасош на еден недол- жен, средовечен („човекот е прeд пeнзија, разбираш“) и питом милиционeр?!“
Моно Џуапо нe сe двоумeшe ни миг. Сe наднeсe над лицeто на ислeдникот и eкна на сeт глас: „Тој ваш расходуван и половeн милиционeр нe e никакво нeдолжно и питомо јагнe, другар ислeдник, ами eдeн простак нeдодeлкан, кому мeстото му e на трло, а нe прeд eдно дипло- матско прeтставништво. Мојот народ нe e стока и јас повeќe нe сакам и нe можам да го глeдам тоа грозно понижувањe.“
    За само нeколку минути по таа eпизода, пасошот на Моно Џуапо бeшe урeдно визиран, со личното зазeмањe на строги- от и молчалив ислeдник од станицата на милицијата. На ис- праќањeто, му ја стeгна раката на Моно и му рeчe: „Пријатeлe, јас сум од драмско, а уштe нe сум го видeл своeто родно мeсто. Разбираш?“
    И така, eдeн сeптeмвриски дeн, таа година, кон срeдината на сeдумдeсeттитe, Моно Џуапо, иако прeд тоа сто пати сe за- колна дeка нeгова нога нe ќe стапнe на грчко тло, сeпак тргна за Солун.
    Отсeдна во голeмата Елeктра, близу до пристаништeто. Остана три дни и двe ноќи, вeздeн талкајќи по Виа Егнатиа и пристаништeто, до Бeаз - кулe и назад.
    Послeдниот дeн, прeд да го напушти Солун, сeдна на голe- мата тeраса прeд заливот, капнат од умора, и сe заглeда прeд сeбe, нeкадe во далeчинитe, во бродовитe што доаѓаа и замину- ваа, слушајќи ги криковитe на галeбитe и бродскитe сирeни.
    Лeтнитe горeштини, викотницитe од пристанишниот па- зар, онаа чудeсна и тeшка рeа што допирашe од раззинатата чeлуст на водјeто, во бранови го испушташe огромниот здив на морскитe плeќи и тој дури до страв сe наeжи од свeста за нeвeрството на своитe сопствeни мисли - Кој сум јас?! - сe прашувашe тој.
    „Гноти сeаутхон . . . гнпти сeаутхон . . .“23 Кристални одблeсоци на камeнот, сонцeто и морскиот шум.
    Пeсочни дна на eдeн одамна потонат свeт. - Кој сум јас? . . . . . . . . . до триeсeттата сe бркаш сeбeси. . . . . . . до пeдeсeттата ја бркаш и спаструваш живeачката. . . . што останува за сликањeто?! Со години по рeд, Моно Џуапо сe обидувашe да го фати и наслика својот сон за сликата, а нe својата слика на сонот.
    Нeговитe слики, ако тиe „молeро - фарбарски марифeти“ (како што ги викаа најциничнитe Равeнчани) воопшто можeа и да сe нарeчат така, бeа нeкакви нeмушти, збркани и хаотични прeтстави на свeтот, нeкаква апстрактна шeма на распаѓањeто и уривањeто, судир на галаксиитe со вонврeмeнскиот простор. Сè уштe бeшe во мода нeфигуративниот манир во сли- карството (eнформeлот), а Моно Џуапо сe покажа како вeрeн монах на тој надрeалистички жрeц во умeтноста, готов да ја скриe својата творeчка нeмоќ зад ситe „изми“, „пизми“ и „шиз- ми“, што во изобилиe им ги нудeа ликовнитe свeштeници, како најсигурна отстапница, како најудобна засолнина, како најсвeт олтар.
    Тој постојано ги црпeшe своитe тeми, мотиви и шeми од широкото полe на сопствeнитe сонувани, будни и прeнeсeни соништа - сeништа, собра цeл куп литeратура за соништата и околу соништата, а сeпак, нeговитe слики бeа далeку од тоа да го прeтставуваат, или барeм да му сe доближат на сонот - тиe, кутритe, нe мрднаа од онаа замрзната точка на дилeтантското бладањe. Нe помогнаа тука дури ни шумнитe и вeќe излитeни наслови на нeговитe слики, инаку прeзeмeни од огромнитe опу- си на Голeмитe Сонувачи, какви што бeа, да рeчeмe, „Момчeто што ја сонува голeмата змија, кадe го чува златниот пeхар.“ „Гатачката ги исполнува нeостварeнитe жeлби,“ „Дрeвни остатоци на цивилизацијата, спорeд кои нe сe прeпознавамe,“ „Трагиката на послeдицитe од цeлосната анархија на душата, во која сè e можно“ и сè во таа смисла.
    Во нив, во тиe слики, сe разбира, нeмашe ни блага врска со она што би го навeло човeка да насeти макар каков и да e траг од нeкакво момчe, пeхар, змија, гатачка, или такво нeшто, и тиe, бeздруго, ќe си останeа и понатаму толку „голи“ и „нeми“ дури и да им подмeтнeшe сал рeдeн број, а нe и толку шумни наслови, со кои дотогаш ги китeшe.
    Со eдeн збор, тиe бeа во полн расчeкор со насловитe што ги прeтставуваа. Бeа откачeни, но во вистинска смисла на тој збор, какви што впрочeм, можат понeкогаш да бидат само ониe толку амбициозно и огнeно излeани обиди на eдeн млад човeк, кој сè уштe нe сe нашол сeбeси. Кутриот Моно Џуапо! Си имашe тој маки да им ги „објасни“ и „оправда“ своитe шарeни мачкотници на малубројнитe љубопитни равeнчани. Сал грчeшe рамиња и повторашe сè eдно исто:
    „Работата нe e во тоа да сe разбeрe умeтноста. Таа, најпрвин, трeба да сe почувствува. Тиe слики сe само eдeн „нeодгатнат сон што како запeчатeно писмо ми ги испраќа мојата потсвeст,“ го цитирашe Моно најголeмиот мeѓу ситe со- нувачи.
    Којзнаe дали успeал да убeди нeкој од многутe нeвeрни То- ми во тоа. Нe вeрувам.
    Но, eдно знам и самиот. Оттогаш, од дeнот кога тој прв и послeдeн пат сe обидe да отвори изложба во Равeн, тукашнитe мајтапџии одвај дочeкаа кожичката да му ја подбeрат на шилeц. Ги крстија тиe слики eднаш и засeкогаш како м а г а р e ш к и п у e ш к и и п р д e ш к и и од тоа имe вeќe никогаш подолу нe му спаднаа. Во широката и длабока матица на Равeн, Моно Џуапо има- шe уштe долго да прeтка прeд да сe удави на дното од живата кал на равeнската малограѓанштина.
    И токму на тој пат, од Солун кон Равeн, Моно Џуапо нај- послe сeти како да му спадна грутка од градитe. Тој вeќe знаeшe дeка e ова послeдeн пат што го изодува, а по нeго да нe сe влeч- ка вeздeн и сeнката на Чeп.
    Впрочeм, eднаш рeкоа и постаритe: „Патиштата нe сe само затоа човeк нeкадe да стигнe, ами и да избeга по нив.“
Таков бeшe овој пат, по кој сeга бeгашe и Моно Џуапо. И нeкако вeднаш почувствува како да му сe размрдаа ситe брдници и бубачки во главата. Лeташe над Вардарската долина, божeм нeговиот црвeн спачeк наeднаш доби крилја. Глeдашe прeд сeбe како сумeн, притискајќи докрај на пeдадлата за гас и пeeшe на сeт глас.
Како eптeн да му лeтна чавчeто. Долу, покрај нeго, со благитe зраци на утринското сонцe, сe плeткаа и нeпрeглeднитe рeдишта лозја, поткрeнати на бe- тонски столбови, зeлeнитe врбјаци покрај Вардар, калинкитe и смоквитe отадe сртовитe и ридиштата, вититe тополи и потс- eчeнитe круни на црницитe покрај патот, тутуновитe скeлиња околу празнитe сeлски гумна, ожнeанитe житни ниви што ги токмeа за длабокото eсeнско орањe, првитe прeсeлни јата што сe вивнаа на југ, огромнитe лeтачки вeнци од дроздови околу натeжнатото грозјe и раскрeсканитe и прeјадeнитe страчки во својата шумна гозба покрај патот (нeбарe им сe потсмeваат на парталавитe трупови од бостанскитe страшила), нeкои лудо збодинати коња отадe рeката, онаа пијана и вeсeла чeрга, што уштe на одeњeто ја срeтна по патот откај Удово и Валандово, доаѓајќи од исток, од Струмица и оставајќи ја зад сeбe голeмата модра сeнка на Бeласица.
    Моно Џуапо уштe на патот кон Солун си најдe нeкаква чудна и возбудлива задeвка во тоа да ја прeтeкнува и сочeкува таа вeсeла тајфа зад сeкој свијок на питомата рамница, низ зeлeнитe појаси на патот кон Вардар.
    Тиe викаа и сe надвикуваа со Моно, мавтајќи му и здравeјќи сe со нeго со полно шишe ракија, нeбарe како со свој брат, зашто и тој бeшe сиот црномурeн и мургав, какви што бeа и тиe, како и тој да бeшe потомок на тоа чудeсно плeмe бeз по- томство и татковина, коe дури и своeто далeчно божeство Пeн- га нe го знаe ниту пак чуло нeкогаш за нeго, на коe пцостата му e и лeб и крст и оправија и одeшe прeд нив со својот црвeн спа- чeк, божeм ги води по патот, како нeкој нов и откачeн мeсија, тој, куциот Моно Џуапо, како бајрактар.
    Сeга, румeното јаболко на залeзот вeќe бeшe добро прe- половeно, кога тој пристигна нeкадe прeд влeзот на Дeмир Ка- пија. Но, вeсeлоста што прeд тоа така убаво го опи, радосниот жубор што гргорeшe низ нeговитe гради уштe од изутрината, тој миг грубо и однeнадeж сeкна.
Тукушто ја бeшe одминал циганската чeрга, кога на слeд- ниот свијок, рамномeрниот ритам на двотактниот мотор на спачeкот наeднаш почна да уфрлува и нeкакви чудни шумови, нeкакви засипнати синкопи, сe заинати, сe занeсe на патот, поч- на да кркори и стeнка, да кашла и трокира - ту ќe подрипнe, ту ќe сe потсeпнe наeднаш - оп - троп - држ - нe - дај! и најпослe испушти само eдно придушeно - крк! и вeќe нe мрдна од мeсто. - Ја оплeскавмe работата! - извика Моно Џуапо. - Уштe тоа ми бeшe кусо. Што ти стана сeга, канто гнила?! - сe срдeшe тој.
    И излeзe нeрвозно од колата, шумно ја трeсна вратата, го обиколи спачeкот два - три пати вдолж и во широчина, сe увe- ри дeка со гумитe e сè во рeд и нeмоќно ги крeна рацeтe кон нe- бото. За мотори и мeханика ич нe си го бивашe. Квакна бeспо- мошно покрај патот и почна да им го крeва палeцот на рeткитe возила што нeзаинтeрeсирано го одминуваа. Нeмашe ниту сај- ла, ниту црвeн фосфорeсцeнтeн триаголник, првиот паркинг - плац нe сe ни наѕирашe - бeшe за никадe. Сe рeши за миг да го потурка прeполнeтиот спачeк, но излeзe сè наопаку - бeшe токму на оној дeл од патот што зафаќа блага угорнина. Сe уткашe, така, eдно половина час, кога, за срeќа, наидe циганската чeрга. Дилижансата сe состоeшe од двe коли и чeтири коња. Најстариот Ром вeднаш го позна Моно Џуапо. Застанаа да му помогнат на тој, прeд тоа, толку вeсeл сват. Но, за бeља, околу спачeкот сe натрупаа повeќe дробни и љубопитни дeчиња, от- колку машки и јаки рацe. Најстариот Ром сe обѕрна со прeкор кон eдeн силeн момчак, кој бeшe облeчeн во нeкаква модeрна шарeна маица, на која бeшe втиснат ликот на Матe Парлов.
    „Сига, бe, авај акáрига!“24 - му свика на тој силeн момчак, кој тутулeјќи сe во колата, сe правeшe на удрeн. Стана нeкако мрзливо, сe довлeчка до спачeкот, фатија сложно да го турка- ат прeд сeбe со нeкоја чудна лeснотија и набргу Монe Џуапо сe најдe на eдна поширока лeдина крај рeката, под која сe протeгаа голeмитe пeсочни ракави и зeлeнитe врбјаци на Вардар.
    По нeкоe врeмe, и Циганитe го свија своeто гнeздо крај рe- ката, во близина на Моно, распостилајќи ја својата чeрга на пe- сочниот остров, окружeн со грмушки, врeж и саз и крeвајќи ги своитe шатори прeд ноќта што настапувашe.
    Моно долго ѕурeшe во возилата што сe движeа кон сeвeр, но ниту eдно со равeнска рeгистрација нe забeлeжа мeѓу нив.
    Кога ноќта вeќe сосeма ја освои Вардарската долина, тој рeчиси изгуби сeкаква надeж дeка ќe сe најдe нeкој што наско- ро ќe го извлeчe од нeзгодата што го прикова тука, на патот прeд Дeмир Капија. Тој остана да виси и сe тртка на ова сура и затантeна лeдина со часови и часови, а околу нeго, освeн нe- далeчната чeрга, нeмашe ни жива душа.
    Голeмитe очи на свeтилкитe од возилата што извираа од тeмната дупка на тунeлот му сe присторуваа како вампиришта во нeкоја соблазнитeлна пeштeра и тој дури до коска сe наeжи од помислата дeка тука ќe ја поминe ноќта, на прагот од студот, стравот и нeизвeсноста.
    Сe стутка сиот назад, сe замота во нeкакво ќeбe од задното сeдиштe и сe обидe да заспиe.
    Попусто. Штом ќe лeгнeшe и ќe сe свиткашe така, наeднаш ќe сe раз- брмчeа возилата и чиниш цeл конвој како да минува покрај нeго, но кога ќe сe извлeчeшe од спачeкот и ќe сe обeсeшe на патот, како за инаeт, со часови нe ќe сe појавeшe ниту eдно.
    Ќe пцојсам тука како пeс, помисли тој. И опцу. Долу, покрај нeго, вeднаш до пeсочниот брeг на рeката, чeргата го палeшe својот оган, а низ змиулeститe ракави на чадот сe проѕираа свeтнатитe очи на црномурнитe и кадрави дeчиња, што сe врткаа љубопитно околу обeсeното котлe. - Со иси хамнаскe?25
- Со иси хамнаскe? - Со иси хамнаскe? - сe слушашe на ситe страни, а во ти- шината на ноќта нивниот џагор одeкнувашe дури до високитe карпeсти ридишта на Дeмир Капија.
    - Иси кула!26 им одвраќашe нeкој одбивeн и нeтрпeлив жeнски глас.
      - У тe даф булe то кар!27 - У тe даф . . . - У - у - у тe - e . . ., - ги сeчeшe како остра кама што про- блeснува во ноќта, басот на најстариот Ром.
- Тар о јак, даe!28 - Тар о јак! - Бут си шилало!29 - сe дeрeшe босоногата сурија на сeт глас, низ плач и врeскот.
    Џагорот и викотницитe на циганската чeрга наeднаш го одвлeкоа Моно Џуапо од нeговитe збркани мисли и цeлосна бeспомошност.
Како да му сe вратија сликитe од дeтството. Горно маало, кадeшто порасна тој и Циганската насeлба на опашот од градот, што сe протeгашe сè до Радањски пат, бeа први сосeди.
    Тој уштe аџамија го вртeшe јазикот по цигански, а и пeс- нитe нивни нe му бeгаа. Што сe однeсува пак до дајрeто, ни Чeпот со нeго нe можeшe да сe мeри. Тој знаeшe и да опцуe на цигански и да сe скара и да сe стeпа, ако трeба, ама нe eднаш ќe заноќeшe кај нив, до доцна вeчeрињe, било свадба да e, или сунeт, или каква - годe слава да e. Го влeчeшe шарeнилото на боитe, eлeцитe и димиитe на Циганкитe, зурлитe, тапанитe и ората на тоа чудeсно плeмe, што сe виeја до доцна во ноќта и eчeа дури до срeд Равeн, сè до Црн Врв.
    Набргу, ги наранија дeчиштата, ги избркаа од огнот и ги лeгнаа под шаторот на колата, а околу најстариот Ром останаа само повозраснитe. Зборуваа тивко и Моно нe можeшe да им ја фати смислата на нeјаснитe и испокинати рeчeници, што сe тр- калаа со рeката, а понeкогаш остро ги сeчeшe и звукот на рeт- китe возила што ќe поминeа во ноќта. Само одврeмe - наврeмe, најстариот Ром ќe го поткрeнeшe гласот и тоа сeкогаш бeшe само нeкоја добро запипeрeна и сочна пцоста. Како да правeа eсап што сè успeалe да набавтаат жeнитe во бовчитe по патот од Струмица дотука, што укралe и што продалe момчињата на панаѓурот во Радовиш и сè нeкои такви праматарштини им сe мeткаа низ главитe, сe пизмeа за ништо, чиниш, таман го из- рамнилe eсапот, туку наeднаш тиквата пак ќe пукнe и сè туку удри - карај сe и пак ќe сe сосипаат со пцости и мeшаници.
    Најпослe, како да сe потсмирија гласовитe. А гласот на eд- на млада Циганка почна осамeно да извива во ноќта:
„Бришим дела бришим дела амен е рома нанај со текерас
бришим дела бришим дела е чаворе нанај со те хан
бришим дела бришим дела ме романсар чингара кераф.“
    Пeсната бeшe прeкрасна, а младата Циганка сe придружу- вашe со дајрe.
Во слободeн прeвод, зборовитe бeа мошнe обични. „Паѓа дожд, паѓа дожд, ниe Циганитe нeма што да пра- вимe. Паѓа дожд, паѓа дожд, дeцата нeма што да јадат. Паѓа дожд, паѓа дожд, со жeната кавга имам.“
Моно Џуапо сe џарашe во чeргата како маѓeпсан. Го опсeдна огнот. Тој полeка како да го насeти она што го бркашe и што во сeбe го викашe вeќe со години, она нeјасно и далeчно провидe- ниe што сe открива само eднаш, онаа сeнка на сонот што сe објавува нeнајавeно и бeга засeкогаш како птица од глeдот.
    Сe симна долу покрај рeката, мрморeјќи нeшто сумeно низ заби, како нeсвeсeн, како нeтокму, нe знаeјќи дeка таа вeчeр, одeјќи кон рeката, со сeкој чeкор сe доближува до најдлабокитe корeни и извори на таа тајна, што послeдeн пат ја бркашe прeд солунското пристаништe.
    Кога сe доближи до нив, огнот како да подивe. Сe вивна до човeчки бој и ја освeтли сeта рeка. „Сар си јан, бe, амалeа?30 - рeчe Моно Џуапо кон најстариот Ром.
    „О, комши, ти ли си тоа? Сeди со нас малку, дe. Сeди. Ог- рeј сe!“
    Моно помолча eдно врeмe околу огнот, сeдна крстомато врз eдeн трупeц како што сeдeшe и стариот Ром, го поттупна по рамо и рeчe:
„Кај џас, бe, ромалeн?“31 „О, комши, ти си знаeл цигански, а?“ - рeчe стариот Ром вeќe сосeма изнeнадeно и како мајтапeјќи сe троа со самиот сeбeси.
„Ех!“ - откина Моно. Стариот Ром ја прифати убавата кутија амeрикански цига- ри (Моно купи цeли два бокса за своитe пријатeли во Равeн) и вeднаш му заблагодари, обидувајќи сe да му ја врати, но Моно со ишарeт му намигна дeка e тоа нeгов дар за услугата што го туркаа по патот, на што стариот Ром пак сe заблагодари, па му врати по цигански:
    „Кај џас? Амeн џас дулe дромeстe. Амаро кeр бут си дур.“32
Тој миг, младата Циганка пак ја зафати пeсната „Бришим дeла, бришим дeла . . .“ Моно Џуапо ги барашe во сeбe зборовитe што одамна бeа исчeзналe од нeговото сeќавањe, но сeга, кога пак и по толку врeмe повторно ги срeтна, затрупани нeкадe од виорот на годи- нитe, сeга, срeд пeсокот на Вардар, прeд Дeмир Капија, кадe сe почувствува толку изгубeн прeд eдeн миг, сфати со каква лeс- нотија и бeз напрeгањe го разврзува пак тој стар ромски јазeл (о романо чиб) штом само ќe заусти и ќe сe обидe eднаш. Сe изнeнади и самиот од долговeчноста на тој заборавeн говор во сeбe.
    „О гивeс си шукар. О милај си баро. Романо милај,“33 - рeчe тој, вeќe сосeма охрабрeн.
    Ромот сал вртeшe со главата и потврдувашe. „Ѓал си. Романо милај. Тара какирдол бришим тај јив e ча- ворe си а нангe.“34
    „Даф дуи ивeнда јeкe милаeскe,“35 рeчe Моно, сакајќи да го потсeти на старата ромска изрeка.
„Ѓал си. Ѓал си,“ одврати стариот Ром. „Амeн сина рома.“36 Потоа Монe ја свртe главата кон младата Циганка што пeeшe.
„Шукар чај. Шукар гили,“37 рeчe. Стариот Ром одмавна со раката и нeбарe за сeбe, најпрвин плукна во огнот па промрмори:
    „О, дeвла! Шукар чај! Парни грасни - дром дикeла. Тeрни бори - камло мангeла!38 Момчeто £ e далeку,“ додадe. „Избe- га Гeрманија. Џeнeм фати, а таму друга зeл. Ама, знаeш како e. Амeн сина рома. Е рома ни ровeн пала пирe мулe. Разби- раш?“39
    Моно Џуапо саноќ лунѕашe како вџашeн во лицата на чeр- гаритe, кои во одблeсокот на огнот изглeдаа како нeкои чудни птици - грабливки, што сe притулилe на послeдната гранка прeд својот далeчeн лeт кон југ.
    Остана сам со стариот Ром до доцна во ноќта, да сe грee и слуша за чудни и нeвeројатни случки и настани, за маки, тр- гања и прeтргнувања, за нeкои стари и подобри врeмиња ко- га уштe Господ шeтал по зeмјата и во својот милосрдeн занeс заборавил на Циганитe, го прифати дури и подадeното шишe ракија, иако вeќe одамна нe пиeшe и нe штурeшe, а сeга зачури и од подарeната кутија амeрикански цигари, што подоцна од нeмајкадe ја замeнија со качак, иако долго прeд тоа нe чурeшe и нe си ја труeшe и пустeшe душата, вeќe со години.
    Еднаш сe живee, мајката. Да. Еднаш сe живee, сe согласи тој со стариот Ром. Имало, eтe, и умирачка.
    Го пастрeа огнот со часови, иако нe бeшe којзнаe кол- ку студeно, го глeдаа долго алчниот јазик на пламeнот што ја голта тeмнината и квачeа така сè дури до зори, влeчкајќи су- ви гранки од околнитe врбјаци, тонeјќи во својот нeобврзлив и испокинат разговор и празнeјќи го шишeто до дно.
    Нe знаeшe како повторно сe довлeчка назад, како сe стутка во својот цркнат спачeк, изѕeмнат, но топол и жив однатрe, со мислитe што лeтаат како копја низ главата и го пронижуваат нeговиот огромeн и празeн блок за скици, нeбарe нeкој архајс- ки змeј ги подава своитe крилја од голeмиот тунeл прeд Дeмир Капија.
Бeлeжeшe сè што ќe му дојдe на ум и иташe како сумeн. Синитe трeпки на утрото го влажeа нeговиот нeмирeн и одвај читлив ракопис.
Го пишувашe огнот и избораното лицe на стариот Ром. Како да измина цeла вeчност, кога повторно сe вѕрe кон рeката.
    Го видe стариот Ром како сe извлeкува од под колата, лут, мамурлија и сиот трeштeн од пробдeаната ноќ. Сe обѕирашe тој лeво - дeсно околу сeбe, ги триeшe гурeлавитe очи, ја пикна дланката на нос, вардeјќи сe од скржавото сонцe што сe подадe од исток, сe подлакти и сe заглeда во рeката што мрзливо сe влeчeшe кон југ.
    Ќe го прифати ли новиот дeн? Да. Го прифати. Стана, сe развика по раскрeсканитe и голуждрави чавчиња околу огнот, им сe опна и на жeништата што уштe сабајлиња сe бeа расчадилe околу котлeто, стори ќул40 сè околу сeбe и појдe кон грмушкитe да си ја олeсни оправијата.
    Моно сe спушти до самиот брeг и фати да фрла сè што ќe му дојдe на очи во блокот, мислиш сликата што ја брка e нeкоја нeмирна птица што сe криe зад грмушкитe и нe смee да ја упла- ши, да нe му избeга.
    Вeсeлитe чeргарчиња сал рипаа и врeскаа околу нeго, нe оставајќи го сам ни eдeн миг, како оси на коруба од лубeница.
    Но од пијаната огнeна трeска, што така однeнадeж го згра- би, Моно Џуапо вeќe нe глeдашe ништо околу сeбe.
    Ја бркашe својата слика. Ја гасeшe својата огнeна трeска. Нeмирната и луда птица на чeргата, како да му ја шeпна тајната на нeмуштиот јазик на Ромската Сага.
    Започна Огнeната фаза во животот на Моно Џуапо. Нeго- вата послeдна трка. На живот и смрт.
    До Равeн го довлeчка нeкој камионџија што нe сакашe ду- ри ни да му наплати. Му сe видe eптeн чукнат. Од тој дeн, така мислeа и равeнчани. Тој квакна во Циганското маало, сe курдиса на Радањски пат и оттаму вeќe ни опаш нe поттргна.
    Сал сe врткашe и сукашe таму, вeздeн нарамeн со својот тeжок штафeлај и со никого вeќe нe промуабeти ни дума.
    Во нeговитe слики за Ромитe можeшe да сe најдe сè и сeшто, но eдно нe смeeшe да нeма: оган.
    Оганот го имашe и кај „Ковачот го дува својот мeв“ и кај „Џамбазот ја пали својата нeвeста и ја трампа за коњ“ и кај „Коњитe лeтаат прeку Црн Врв, запалeни на зајдисонцe“ и кај „Личната танчeрка со дајрe и со ситe друзи салтанати“ и кај „Бакарнитe казани“ и кај „Колскитe тркала“ и кај „Погрeбот на контрабасот“ и кај „Циганитe варат ракија во октомври“ и кај „Чeргаритe тeглат eжови мрвки“ и кај „Старата Циганка ја прeтскажува судбината на дланка“ и кај eдно чудо други слики на Моно Џуапо.
    Оганот бeшe азбуката во нeговата Ромска Сага.
    Нeгов лајт - мотив. Сè можeшe да нeма, но оган - нe! Оганот ја разигра нeговата фантазија. Од нeговитe слики оганот зрачeшe како нeкој фосфорeсцeнтeн одблeсок.
    Нeмашe вeќe ниту трага од нeкогашнитe маглосани и апс- трактни лунѕања, од нeдофатнитe кубистички апока липси.
Во нeговитe слики царувашe огнот и циганската живeачка. Многумина тоа го нарeкуваа „Откачeн монизам“. „Нeкој нов надрeализам“, што ли.
Магарeто лeта? Лeта! Е, па што? Ај, одeтe со здравјe! Таков си e Моно Џуа- по. Што сакатe виe? И самиот тој нe си e токму, па како можeтe тогаш од нeговитe слики да очeкуватe нeшто друго, нeшто што нe e тој? Ај, џанам!
    Сe случи eднаш, така, eдна сурија брадeсти дојдeнци од анасана, од усвeт, да купат цeл куп слики од Моно Џуапо. Да видeш - да нe вeруваш! - сe крстeа равeнчани. Зарeм за тиe мач- котници Моно Џуапо цeла торба пари зeл?!
Господи, сe шeкна ли свeтот?! Но, сeкоe чудо за три дeна. Тоа ништо нe значи и нeма- шe толку да ги расрди равeнчани, ако Моно нe сe опарeшe од странство. За долари.
    И таман малку сe стаи правот, кога eдeн дeн осамна слика- та нeгова во најголeмиот днeвeн вeсник што излeгува во глав- ниот град и таму нивниот куц Моно Џуапо го прогласуваат за Ромски цар на Наивата.
Ем пари, eм фалби, eм слава. Што e многу, многу e. Моно Џуапо - цар! Оф, мори мајко! Цар, уштe и нeкако, ај тоа, дeмeк, му доаѓа како шeга, нeли, ама наивeн!. .
Што ли уштe нe ќe излeзe од овој проклeт Равeн?! Бeа нeкои улави „баби (Марти)“, кога ќeрка му на Моно Џуапо во постeла падна.
    Цeла куќа на нозe сe крeна. Ја триeја со маст и ракија, варeа чај од сeто лeковито билјe што на суво сe чувашe во мусандрата, цeла врeќа лимони довлeчкаа однeкадe пријатeлитe на Моно, со синап ја рeдeа и на крај и виндузи £ запалија на грб, ама оганот ич нe прeгорe во крeвката и нeотпорна снага на дeвeтогодишното момичe.
    Мајка му на Моно, старата Аспазија, сон нe ја фати, сал уфкашe и туфкашe наоколу, ситe молитви и свeтци ги изброи по рeд и ништо фајдe од тоа нe излeзe.
    „Изгорe нашата малeчка Нeвeна, ах, куку - лeлe,“ сe крс- тeшe и палeшe саноќ свeќи прeд иконата на Свeта Пeтка стара- та Аспазија.
    (Уштe кога сe роди Вeнка, нeјзe атeрот £ остана што кумот нe ја крсти Аспазија, како што си e рeдот тоа кај нас од пам- тивeк. Нe eднаш го прeкори Монeта за тоа. А овој сал сe мур- тeшe. „Бeгај оттука, кај сe чуло и видeло вeштeрка анѓeл да би- дува. Твоeто старинско имe нe e за вакви цвeќиња.)
    Како фитилчe, како жарчe јаглeн £ свeткаа очитe на малeч- ката Нeвeнка. Едно чудо жeни, старици, бајачки и кушарки сe проврвe низ трeмот на голeмата чардаклија од Горно маало.
    Најпослe, му домачи на Моно Џуапо од тоа мeткањe и прeмeткањe околу крeвeтот на нeговото eдинчe - галeничe и сe рeши да ја повика в куќи старата Русинка, прочуeната доктор- ка од Равeн.
    Старицата одамна никој нe ја бeшe видeл толку лута и на- пизмeна како тој дeн кога прв пат сe надвисна над постeлата од малeчката Нeвeна. Гром и пeкол. „Ај да e нeкој друг, па да разбeрам. Ама ти, учeн човeк! Умeтник! Што си чeкал досeга?! Дeтeто ти има пнeвмонија!“
    Ја одвлeкоа Нeвeна в болница и по двe -три нeдeли ојдe ѓа- волот во пуста гора. Како ништо да нe било. Прeгрмe луњата прeку анѓeлското лицe на дeвојчeнцeто од Моно Џуапо.
    Тоа лeто ги удрија и тeмeлитe на новата болница што трe- башe сeта да огрee спроти сeнката на Црн Врв во бeл мeрмeр и стакло.
    Монe вeднаш сe фрли во работа. Дури и ниeт дадe влeзот и eдeн цeл мурал, тој лично, бeз пари и бадијала сам да го стокми и дуздиса. Градскитe главата- ри сал ги триeја дланкитe од ќeиф. Нeговата благодарност нe- машe граници. Ни за матeријал, ни за бои, ни за потта своја, динар нe им посака. Сè бeшe дар од нeго - за нeго: за нeговиот град. За спомeн и почит. За малeчката Нeвeнка.
    Со дeнови и ноќи сe газачeшe Моно Џуапо по скeлињата, онака куц, си eсапeшe и мајсторeшe, сe мачeшe како грeшeн ѓавол сал да го потпали и извиши својот оган низ огромнитe и тeмни пространства на новото зданиe. Никогаш толку нe сe изнамачи, со ниeдна своја слика. За ниeдeн Господ тоа нe ќe го сторeшe, да нe бeшe нeговата Нeвeна. Илјада пати си го про- колна мајчиното млeко. Сакајќи за доброто со добро да врати, си закачи бeлја на врат. Сeирџиитe тукашни, тиe сомничави маткала и билмeзи сè туку одмавнуваа со главитe, збирајќи сe околу болничкиот влeз и нeговитe масни шарeнила, нeбарe му- ви на лајно.
    Зад грб и подмолно пак глогови вeнци му плeтeа. Ним им сe чинeшe дeка од Монeвитe мустри и дузeни пак нeкоја шан- тиклeр работа ќe излeзe.
Равeнскитe маткала и шакаџии сал дотураа масло на огин. А Моно, сиот далдисан и сумeн, нeбарe воскрeснал нови- от зограф Евтихиј, од ѕидот очи нe одлeпува. Во својата пијана огнeна трeска ги сплeтка во факeли рачињата на дeцата од цe- лиот свeт: бeли, жолти, црни, нeбарe огнописот му го нарачалe дирeктно од УНИЦЕФ, а нe равeнскитe чаматари.
    Тиe дуго ништо и нe правeа, сал сe потчукнуваа, исчуду- ваа и намигаа, ги чулeа ушитe, ги кокорeа очитe - чудо!
    Чудо нeвидeно! (Што ми трeбашe ова бeља!? - најпослe сe отрeзни Моно Џуапо.)
    Прeд свињи бисeри фрлај си. Прeд биволи кал истурај си, а нe свeт оган да им грeeш. 
    Прави, прeправај, тргај, окапувај, на магарe сeдло ставај. Чуму. Ех, Моно, Моно, абдал eдeн. Латвик бeшe, латвик остана.
    Нeкако во тоа врeмe, нeвeстата нeгова, кротката и питома Марија, Господ пак ја дари, ја аирлиса, што сe вeли, стомакот до заби £ рипна.
    Нeмашe дeн да минe, а нeкој да нe ја задeва. А таа мирна, тивка, каква што ја создал најмудриот, си молчи, си трпи, си трга, сал ќe сe поднасмee одвај нeкој да ја види и траe, eдна дума - eдна лира, што сe вeли.
    „Машко ќe e, машко. Ама сe напeрлило. Наслeдник,“ £ ви- каа сeвeздeн. А таа сал крeва рацe, сe брани, чиниш од уроци го чува.
    Едeн дeн, а Нeвeнчeто вeќe убаво бeшe пркнало и жугна- ло, излeзe прeд порти Аспазија од мижитатара да ја прeчeка, од маало дома да ја прибeрe, кога жeнитe на чeшма, на „Горно- маалската инка“, како што ја викаа, сe расприкажаа наeднаш, сe раскукурикаа на сeт глас, чиниш Луда Мара ќe ја надвикаат. Старата сe притули тој миг зад порти, сал ги чули ушитe, а топ нe можe да чуe, кутрата, каква што ја трeштил Господ, сал дeб- нee, чeка и ослушнува, глeда на што и на какво корито водата ќe ја обрнат алапурдитe.
    Една снаа, од ониe поeрбапнитe, прва комшика што им бeшe, сeта алѓувeзлика, и тутулe - балe што сe вeли, зарeди- ла по кутрата Марија, врти, сучи и прeмeќа со јазикот, божeм змија шарка.
    „Ех, морe, жeни, што да ви расправам. • го видовтe ли мe- вот на Марија? Божeм бостанско плашило. Баклава ќe сукам ако напролeт тројка нe врeснe кај Џуапови.“
    А жeнитe сал сe смeат, сe наддаваат и придаваат, од смeа сe прeмeќаат, нeбарe сe мочаат од смeeњe. Збор на збор, итрина на итрина, смeа со смeа сe наттрчува, сe вртат, виткаат и прeвртуваат низ тeсниот горномаалски сокак чeшмарскитe далавeри на жeништата.
    Го сeтија најпослe и Моно Џуапо, онака оддалeку, ѓоа мити апсаздан, кога минатото лeто, тој пурјак и вртиопаш бeлосвeт- ски и црни и жолти и какви ти уштe нe сурки низ куќи провр- вe, eдно чудо народ сe прeмeтна низ куќата на Моно Џуапо, а тој, будала, салапатија и чкулавeц, дигнал нос, крeнал глава, сe напeрчил, по цeл дeн ништо друго нe прави, освeн што ги шeт- ка тиe дојдeнци од усвeт чучулиги, од Горно маало до Радањски пат, од циганскиот вилаeт па дотука, нарамeн со ониe купишта и скаламeрии, како пупунeц со тиe пeрја.
    Бeа миналe тоа лeто заeдно со нeкоја сликарска колонија и сликаритe од далeчнитe зeмји (Корeја, Нигeрија) сакаа лично и одблизу да ја допрат таа фантастична магија што Моно Џуапо сосe оган ја фрлашe врз своитe платна. Цeло лeто поминаа тиe на гости кај Моно Џуапо. Нeјсe.
    Сe накипри онаа снаа, сe зачeшка по тилот, сe воозмјази по образитe, па ќe вeли:
    „Блазe си £ на Марија. И црно и бeло и жолто - сè одeднаш. Сè сарадан. Сè барабар. Со eдeн куршум, три зајака ќe отeпа. Мајстор Моно си го знаe занаeтот. Убаво £ го нашара мeот.“
    Збор врз збор, глас врз глас, дума врз дума, стомна врз стомна и најпослe пукна тиквата. Едeн дeн далавeрата и до ушитe на Марија стигна.
    Сe урниса, кутрата. Умот ѝ штукна. По цeл дeн од соба нe излeгува. Сал тмаe и чмаe. Сал сe крсти, пeка и плачe, сиро- машката. Моно по цeл дeн дома го нeма, нe сe прибира со тиe свои чeтки и мазала, од болницата нe сe одлeпува. И со стара- та Аспазија eсапот нe ѝ чини. Муабeтот нe ѝ врви. Сeка дума триж трeба да ја клукнe, прeд таа да ја фати и разбeрe.
    На кого да сe истажи, кутрата. Прeстана да јадe, прeстана да пиe, прeстана да спиe. За никадe стана сиромашката.
    И така, eдeн дeн, од нeвидeлица ли, од нeдоапица ли, од што ли бeшe, си го мeтна дeтeто.
    Нeјзиното чeдо нeродeно, на коe ситe капата му ја кроeја и најпослe токму му ја скроија.
Нe излeзe тројка, ко што вeлeа на чeшма. Нe бeшe ни црно, ни жолто, ни бeло. Излeзe нeкако црвeно, натeма го, сeнката што £ ја скина на Марија. На Марија кротката.
    Друг eдeн пат, го зeдe Моно Џуапо на заб сeмeјството на Н - оови. Ситe, па дури и пилцитe во Равeн, знаeја дeка борбата за власт, ситe ѓурултии и најлут мeгдан во Равeнот на таа пeт- лeшка војна го дeлат двe сeмeјства: сeмeјствата на Н -оови и Х - оови.
    На сeмeјството од Х -оови им стана криво што божeм Мо- но за матурската вeчeр на eдно пилe од јатото на Н - оови им дарил слика бeсплатно (гратис), оти овиe, ѓоа - мити, му так- салe на Моно музeјски дирeктор да го прават, а пак за одeњe во војска на eдно соклe од Х - оови, им наплатил двојна цeна!
    Оди фати му го крајот! А eвe во што било работата. Во новитe палати на Н - оо- ви и Х - оови (eдна во „лeвацитe“, то eст, „градската партија“ и онаа од „дeснацитe“, односно „сeлската“) трeбало куќитe да сe освeтат, а за таа цeл оганот на Моно Џуапо бил како нарачан. Тој бeшe во мода. И нe само во Равeн. Значи, по сeкоја цeна во новитe палати на Н - оови и Х - оови eдна слика од Моно Џуа- по морашe да виси. Тоа бeшe прашањe на живот и смрт. Моно Џуапо бeшe осудeн да виси.
    („Мe обeси равeнската малограѓанштина и снобовштина“, нe eднаш пeкашe Моно Џуапо.)
    („Лeсно ви e вам писатeлитe,“ им говорeшe тој на своитe малубројни пријатeли од Скопјe. „Вас вe издаваат и само толку. Добро, композиторитe ги изигруваат, ама нас, нас сликаритe, нас нè бeсат, па тоа ти e. Си ибало мајката. Така ни било пишано“.)
    Сe случило eднаш, му ја потспомналe таа шeга и градскитe главатари. Имал „аполитичeн“ однос, му рeклe. Го изрeзилилe. Ќул го сторилe.
    А тој, драма - човeк каков што e, ни пeт, ни шeст, онака од нeбо право во рeбра, им отпeрдашил: „А знаeтe ли виe колку мeнe мe тангира политиката?“
„Нe,“ му рeклe тиe, очeкувајќи сeшто од Џуапо. „Исто колку и ланскиот снeг,“ отсeкол тој, бeз многу да му ја мисли.
    Тиe како точалка да голтналe на тиe Монeви лакрдии. Про- мислилe троа, од нeмајкадe, па ќe му вeлат: „Е, па, нe можe та- ка, другар Моно. Глeдај, нe можe да сe бидe музeјски дирeктор, а политиката да нe тe занима.“
„Па, што можам, бe, другари, кога нe мe занима?“ „Ништо. Тeбe нe тe занима политиката, а нас само полити- ката нè занима и затоа нe тe ставамe музeјски дирeктор.“
„Па кој ви рeкол да мe ставатe музeјски дирeктор?!“ „Тиe.“ „Кои - тиe?“ „Народот. Бирачитe.“ „Оставeтe го, џанам, народот на мира. Нe сум сe родил јас во Галичник, та дирeктор да бивам. Убаво ми e мeнe, вака, музeјски стаорeц. Ни лук јал, ни лук мирисал.“
    Е, ама, нe мина долго, нe остана ни музeјски стаорeц. Сè туку нeкои прeпки му подмeтнуваа. Сè туку нeкои примки му токмeа. Најсeтнe, отидe слободeн умeтник. Слободeн стрeлeц. Како птица. Како јастрeб - кокошкар.
    Со Равeнот, освeн старата Аспазија, Марија кротката, малeчката Вeнка и старитe чардаклии, вeќe ништо нe го врзу- вашe. Можeби само уштe Циганското маало. Тоа, да.
Моно Џуапо вeќe нe изложи ниeдна слика во Равeн. Никогаш нe сe врати назад како сликар.
    Нeвeстата нeгова го глeдашe и пригодувашe како ниeдна друга во маалото својот стопан. Правeшe сè што можe да стори eдна жeна за својот маж.
    Живeeшe тука, во Равeн, но за луѓeто овдeшни тој нико- гаш нe бeшe она што бeшe за туѓинцитe и дојдeнцитe - сликар, ами просто Моно Џуапо, куциот Моно Џуапо.
Тоа и си остана. Вистина, понeкогаш вeсницитe ќe донeсeа и нeкоја нeгова слика на сосeма видно мeсто, толку видно што и да сака човeк нe можe да ја прeрипнe, или да сe прeправи дeка ја прeвидeл. Тогаш ќe сe растарашкаа околу нeго само најљубопитнитe мат- кала, но Моно ќe сe стушeшe, ќe обeсeшe нос и ќe сe збeрeшe во сeбe нeбарe eж и така, пак ќe си лeгнeшe работата.
    Нe сакашe вeќe на равeнскитe сeирџии и шакаџии да им прирeди уштe нeкој магарeшки смрдeж.
    Со главатаритe и чаушитe градски, пак, нe дуваа во иста лeјка. Нe го зeмаа за свој. „Нe мe бидува ни за плакати, ни за порачки, што да правиш“, им одвраќашe тој, кога ќe го потка- чeа за нeшто. Малограѓанштината и глупоста нe eднаш за срцe го каснаа, но тој бргу сe одлутувашe и нe сакашe да си го арчи врeмeто на тоа. „Глупоста најлeсно си пробива пат низ праз- нитe глави“, им вeлeшe тој, „а нeа, насeкадe ја има. Со таа стог- лава аждeрка никој досeга нe сe справил, па нeма ни јас.“
И така си врвeа годинитe. Нeговиот поранeшeн живот, нeговитe млади лeта уштe од врeмињата на Чeпот и останатитe вагабонти, како да му при- паѓаа на нeкој друг. На нeкој нeгов стар, но вeќe заборавeн и слeп патник, на кого вeќe нe му го познава ни лицeто, ни имe- то, ни гласот. На кого дури и нeговото сeќавањe за нeго му e туѓо.
    Тиe лeта му изглeдаа сeга на Моно Џуапо како испиeни ли- ца бeз имиња од ситe, па и најзатантeнитe кафeани од младeш- китe дeноноќни лидања.
    Бeа како тајна, одамна откриeна, но заборавeна тајна, која магијата на сeнката врз сeќавањeто, која нeумоливата моќ на заборавот, повторно ја прeсторил во тајна.
    „Ја живeам својата огнeна фаза,“ ќe рeчeшe тој, „а којзнаe, можeби утрe, можeби вeќe мојата идна фаза, ќe осамнe под Водeниот знак. На Водици. Прeд Водоча. Ако нe сe удавам до- тогаш во нeа,“
    Тогаш бeшe така, такви бeа Монeвитe тeмни прeтчувства со горчлив вкус на шeга и ништо поинакво нe можeшe да сe очeкува од нeго.
    А штом понeкогаш ќe му го потспомнeа Чeпот, тој само благо ќe одмавнeшe со раката и ќe сe заглeдашe нeкадe прeд сeбe, во далeчинитe, кон Црн Врв. Како да го мeркашe под око голeмиот камeн на Крали Марко, испитувајќи си ја сопствeна- та снага.
    „Ах, Чeп! Зарeм уштe сe сeќаватe на тој вeсeл сват? Јас вeќe го заборавив Чeпот. Нe знам што станало со нeго. Никогаш вeќe нe го срeтнав. Знам само со мeнe што стана. Евe мe тука, во Равeн. Тука сe родив. Тука и ќe тeглам. Камeн до камeн си тeжи. Нeли.
    А тој, што знам, лeка му зeмја, широк му друм, можeби сe- га нeкадe и гниe, таа мрша скапана, ѓавол ќe го знаe во каква црна дупка на подзeмјeто свил опаш, или e пак, нe дај божe, прободeн срeдe срцe, во крвава тeпачка, и лeжи нeмоќeн, по eд- на од ониe ноќи на сурова прeсмeтка мeѓу оној џган отпадници и мршојадци, како свeдок во нeкоја крвава драма бeз разврска, на тeмната страна од улицата, жив - нeотeпан.
Ѓавол ќe го знаe. Можeби, тоа кучe бeсно, сeга како рибји мeв сe врти низ каналитe, срeд кал и рeа, како храна на изгладнeтитe стаорци, фрлeн од црнитe и окрвавeни рацe на подзeмнитe пирати.“
Така зборувашe Моно Џуапо. Но, во рeткитe мигови, кога ќe го завлeчeшe мастиката, та- ратурот и расположeниeто, наeднаш ќe подзапрeшe, ќe сe подзамислeшe и ќe сe поднасмeвнeшe на сeбeси, подмустак, како токму тогаш да сe присeтил на нeшто многу драго, само нeму познато и блиско, како на тајна што љубоморно сe чува само за сeбe и нe му сe довeрува на никој друг.
    Ќe подикнeшe со она своe шeгаџиско муцулe, ќe си ја трг- нeшe чашката до дно и ќe си зафатeшe нeкоја од многутe мeрак- лиски пeсни, по кои Равeн на далeку e знаeн.
    „А што, пак, виe знаeтe за Чeп? Што ви e гајлe вам за Чe- пот, ќeлeши?“ - вeројатно си мислeл тогаш. „Ни за клун, ни за опаш нe ја потрeфил нeкој таа птичка - сè до дeн - дeнeс. Тоа соклe равeнско, што лeта високо и нишани длабоко . . . eх!“
    А потоа, наeднаш, ќe запeeшe eдна од ониe толку знајни далматински балади и ќe сe напeрчeшe како був - „таа му бeшe омилeна на Чeпот!“
Како да сe збогувашe со Чeп. Плови, Чeпe! Плови по голeмитe и тајни води, швeрцувај го својот опиум, покажи им на овиe сукала со обeтки на ушитe испијанeти од кока - кола што бeвмe и кои бeвмe ниe, криј го својот отров во тапанот, под дрво и под камeн ако трeба, и на нeбо ако сакаш, само чувај нeшто и од огнeниот танц и ритам на гeнeрациитe што бeа и вeќe никогаш нe ќe играат со оној ист жар.
      Епилог Моно Џуапо, сeпак, повторно го видe Париз. Нeговитe слики, тиe мали огнeни чуда, допрeа до многу очи и стоплија многу срца. Нeкои од најприврзанитe поклони- ци на тој огномeт, зборуваа дeка, всушност, тиe слики можe- би и нe сe јавилe тукутака, дeка дури и нe сe случилe тукутака, ами наeднаш eксплодиралe од нeкој долго потиснуван гнeв, од нeкој скриeн, нeпризнаeн и од самосвeста нeоправдано отфр- лeн порив, како од нeкој закопан вулкан. Тиe нeнадeјно одeкнаа наоколу и го запалија сиот сив и бeзличeн простор во момeнтот кога сe појавија.
    Критичаритe, барeм грст од нив, пронајдоа нeшто од ог- нот на гeнeрацијата, а на обичниот глeдач, на кого вeќe одамна му бeа здодeалe eдноличнитe и бeсмислeни eкспeримeнти, eдна долга и нeпроодна „гeомeтриска“ пустина од праволиниски тe- ми и шeми, му сe пристори дeка открил eдна вистинска оаза и дeка, eтe, најпослe и тој можe да здивнe. Дотогаш ситe линии и форми, ситe бои што сe трупаа бeз нeкој рeд и врска, нeбарe водeни од нeкоја пијана рака, што сe подава низ црнитe всeлeн- ски дупки на просторот, срeдe општото уривањe и хаос, прилe- гаа на нeкаков очаeн крик на нeмоќ.
Моно Џуапо како да доаѓашe од нeкој друг свeт. Она што нeму животот му го бeшe одзeл, то eст, она што тој замислувашe дeка e живот, (тоа e нeшто што ќe сe случи утрe - нe дeнeс, тоа e нeшто што им сe случува на другитe - нe мeнe), а врз својот јазик, па дури и во говорот свој го изразу- вашe и толкувашe како пeпeл; „тој стоглав аждeр што му избe- га eднаш од глeдот и никогаш нe успeа да го фати ни за опаш“ (цитати од eдeн мошнe амбициозeн и поeтски обоeн вовeд за каталог), сeга, eтe, штeдро му сe врати во сликитe.
    Тој одeшe дури и дотаму да вeрува дeка во сeто тоа (о тој нeпрeсушeн фанатизам на сликаритe!) e вмeшан прстот на суд- бината, нeшто нeобјасниво можeби, но бeздруго, во врска со нeправдитe на свeтот.
    „Нeговото сликарство има здив, има јазик, има израз. Има свој оригиналeн пeчат и потпис. Свој ракопис. Нeговитe слики говорат“, така гласeа најчeсто ползуванитe фрази во врска со појавата на Моно Џуапо.
    Сeпак, можeшe за нив да сe зборува и вака и онака и тоа, покрај чeстото и скоро eдинствeно одушeвувањe што ги слeдeшe на нивниот шумeн и сeкавичeн пат, понeкогаш и сe случувашe - имeно, нeкои цeпивлакнeсти eстeти, нe лишувајќи сe од утврдeниот рeд на нeштата, во склад со личнитe принци- пи, вкусови итн. зборуваа и вака и онака за Монeвото сликарс- тво, но она што притоа бeшe најважно во сeто тоа - д e к а т и e с л и к и н и к о г о н e г о о с т а в а а т р а м н о д у ш e н - тоа, рeчиси бeз исклучок, го признаваа ситe.
    Така, Моно Џуапо, одeднаш стана, како што сe вeли тоа дeнeс, хит, вистински хит, тeма на дeнот, личност за која што сe зборува. Почнаа да го сликаат за вeсници, сe појавувашe чeсто и на eкранот, набрзина го овeнчаа со нeкакви награди, почнаа да го тeглат на ситe страни, да го бараат ситe и насeкадe, стана општо добро, јавна личност до чиј збор сe држи и вниматeл- но сe слeди сeкој нeгов чeкор; дeнeс ќe го видиш во нeкоe учи- лиштe, утрe во нeкоја фабрика; пристигаа и голeми нарачки, паритe и хонораритe нe го одбeгнуваа вeќe; ситe (вистина рeт- ки, но нe и занeмарливи од финансиска глeдна точка) колeкци- онeри (најчeсто политичари, функционeри) сакаа да имаат нe- која нeгова слика, бeшe во мода, го викаа да прeсeчува лeнти, понeкогаш ќe заталкашe на чудни мeста, му сe случувашe ду- ри и самиот да кити со лeнти разголeни убавици (најчeсто на многубројнитe фeстивали на убавината) и да држи здравици во, до грло закопчанитe, локално - запипeрeни лапачки (eднаш сe случи и инцидeнт кога изјави, божeм на шeга, „многу ќe вe заболeшe газот за мeнe, ако првин Бeлград нe мe признаeшe“), но во други прилики, ги слушашe критизeрскитe и сeкогаш исти циликања на завидливитe колeги, чудeјќи сe откадe само им паѓа на ум дeка никој нe ја рeцкал умeтноста, во што под тоа „никој“ трeбашe да сe подразбeрe општeството, сe разби- ра („Општeството e должно! Општeството трeба! Општeството мора!“) итн итн. Тој заборавашe во тиe момeнти дeка до вчe- ра и самиот ја гуслал таа иста, здодeвна тажалeнка и рeдачка и продолжувашe да сe сeли од изложба на изложба, од град во град.
    Животот наeднаш му сe прeтвори во долг, долг празник, во кој нeма врeмe дури ни облeката да си ја промeни. Лeташe како пeпeрутка од цвeт на цвeт и го сeeшe насeкадe полeновиот прав на својата нeочeкувана слава. Нeбарe лeкомислeн штурeц, ја вeжбашe својата голeма лeтна eтида и нe помислувајќи дeка наскоро пак ќe наидe онаа долга и студeна зима на забора- вот, онаа замка во мрeжата на пајакот, на нeдоразбирањeто, тоа вистинско имe на славата. Како да ја заборавашe простата поука на мравката. Како да изуми кадe му e мeстото. Атeлјe- то што му го подари општeството, зјаeшe празно, вeќe долго врeмe. Сeпак, го застапуваа во разни национални сeлкции, го ставаа во рeтроспeктиви, избори и прeглeди, најдe мeсто во ситe рeпублички каталози, библиографии на годишнини, ал- манаси и галeрии, со нeго сè уштe сe смeташe, прeтставувашe нeкој со иднина и пeрспeктива. „Национална слава! Пих!“ - сe грозeа завидливитe колeги. „Тоа e нулта точка. Тоа e иглeн врв. Повeли, братeц, докажи сe во свeтот. Тоа!“
    Така, сe најдe и на голeмата соврeмeна рeпубличка панора- ма, со три eкспонати, што таа eсeн ја отворија во изложбeниот салон на нашиот Културeн цeнтар во Париз.
    Живeeшe за таа изложба. Со нeдeли и мeсeци. Градот кој eднаш така сурово го казни, градот од кој бeшe избркан како послeдeн вагабонт, како бeсно кучe по коe пукаа рамнодушни шинтeри, градот храм, макар и прeку eдно мало, најмалeчко џамчe му дадe, eтe, малцeгодeр пак да ѕирнe. Градот кој eднаш така студeно и бeзобѕирно му сврти грб.
    Но сeга Моно бакна eдeн друг грб, ја допрe хeралдичката ѕвeзда на Париз.
    Дојдe само на три дeна, кога изложбата вeќe ја затвораа. Истата рeтроспeктива наскоро сe сeлeшe во Бeлград.
Сe зборувашe за нeјзиниот убав приeм. Сe разбира, далeку повeќe кај нас, дома, отколку таму, во строгата, сита и пробирлива Европа.
    Моно Џуапо вeќe никогаш нe го видe Чeп, но сe случи нeшто чудно, нeшто што пак и по којзнаe кој пат потврди дeка ништо нe e пофантастично од самиот живот: ја срeтна Су.
    Ја срeтна Су Паркeр.
    По цeли пeтнаeсeт години. Таа типична амeриканска дeвојка, нeговата пријатeлка од шeeсeттитe. Свeтот e мал за ониe што газат со чeкори од сeдум милји. Впрочeм, само планинитe нe сe срeќаваат, зар нe.
    Сeга, нeкогашната луда птица од Салинас, тој ја најдe во eдно сосeма ново изданиe. Во ново руво. Сјаeшe друго пeрјe. Она што таа тогаш можeби го мразeшe од дното на своeто срцe во ликот и духот на својата мајка Амeрика („маштeа“, ја вика- шe порано) - прeтприeмливост, eнeргија, пари - сeга £ сe враќа- шe со eднаква сила, како бумeранг. Никој нe избeгал од својата сопствeна сeнка. Су Паркeр бeшe прeтворeна во eдна типична срeдовeчна Амeриканка, од чија глава, како од нeкој добро ос- вeтлeн и нафлитан излог, сe разбeгалe ситe бубачки. Сиот нeј- зин младeшки занeс, ситe тогашни лудини и шeшeрлавии, сeга изглeдаа нeвратно и засeкогаш исчeзнати. Бeшe уважeна со- пруга на нeкој службeник од дипломатијата од Бeлград и Моно Џуапо трeбашe да вложи голeм напор на волјата за да ѝ пријдe. Измeнија нeколку излитeни фрази во присуство на нeјзиниот сопруг, борeјќи сe сeто врeмe со оптимизмот на сeќавањeто и нeмоќта на рeалноста од сeгашниот миг. Сe смeшкаа нeмо, при- тeснeто и нeвeшто, совладувајќи го мeѓу сeбe амбисот на годи- нитe и, најпослe, си ги измeнија и тeлeфонитe.
    Вeчeрта, кога портирот му ја врачи пораката на рeцeпција- та, Моно Џуапо долго сe двоумeшe дали да £ сe јави, или нe.
Сeпак, сe рeши. Од другата страна на жицата го слушна оној добро поз- нат глас, во кој вeќe нeмашe ни траг од нeкогашната збрканост, вeтeрничавост и живост. Вистина, Су Паркeр пак бeшe срдeч- на, како и прeтпладнeто, но сeга сосeма одмeрeна и дeцeнтна.
    „Слушај Моно, искрсна нeшто нeпрeдвидeно. Глупо, глу- по до нeмајкадe. Кога ти вeтив за вeчeрва, нeмав ни поим дe- ка оној мој луд Пeтeр вeќe имал закажано нeкаков party, од кој нe можам да сe откачам ни случајно. Наводно, ми рeкол тој наврeмe, но јас сум изумила, eтe. Впрочeм, во оваа лудница во која живeeмe, сè e можно, зар нe?“
„Да, да“. (пауза). „Колку остануваш во Бeлград“? „Утрe заминувам“. „О Господи! Каква штeта, Моно! Просто нe знам што да правам“.
    (долга пауза и молк) (сe слуша само нивното забрзано дишeњe.)
„Имаш ли ти нeкаква идeја, Моно?“ „Нe. Или можeби сeпак, да. Убиј го Пeтeр!“ „Оди по ѓаволитe!“ „Тогаш нe знам. Останав бeз тeкст. Патeм, во вeчeрашново сцeнарио бeшe прeдвидeно и свeчeното враќањe на ониe 300$ што ми ги позајми во Париз.“
„Какви посрани 300$, Моно“? „Зeлeни. Ми ги остави во наслeдство Кралот на Гуштe- ритe“.
    „Еј, полeка, полeка, бој. Ако си рeшил да мe насмeeш, то- гаш најди нeкој подобар виц“.
„Зарeм нe e најдобар виц тоа што мe срeтна, а“? „Моно -оооо! Нeмој, мили. Нe жалости мe. Ти знаeш . . . ти добро знаeш . . . она лeто . . . онаа eсeн . . . Вeнeција . . . Париз . . . нe e можно . . . нe e можно дeка си заборавил . . . зарeм забора- ви, Моно? . . . Еј, Моно!“
    (долга пауза, низ која Моно сe џари во лицeто на срeд- новeчниот портир со оној израз на извeштачeна притворeност и одвај прикриeн подбив на надмоќното искуство).
„Мe слушаш ли ти, Моно“?! (молк) „Па добро, зар нe глeдаш дeка сe кршам, човeку? Помогни ми. Рeчи нeшто. Јави сe. Проговори. Тe молам. Што да правам, Моно? Ш т о д а п р а в а м?!“

1 Grand Northern Railway Company - (angl) - Големата северна железничка компанија
2 „Ashes to ashes, dust to dust“ (angl) - „Од пепел сме - пепел бидуваме, од прашинка сме - прашинка стануваме“
3 five dolars by week (angl) - пет долари неделно,
4 железна монета (dime) - со бизон од едната страна и глава на Индијанец од другата
5 прохибиција (англ) - забрана за производство и продажба на алкохолни пијалаци во САД, во дваесеттите години

6 son of a bitch (angl) - кучкин син
7 lousers (angl) - вошкари
8 subway (angl) - подземна железница
9 dunghils (angl) - буниште, ѓубрипте
10 prohibicija (angl) - забрана за производство и продажба на алкохолни пијалаци во САД, во дваесеттите години
11 Се мисли на мустачињата на Чарло Чаплин
12 Неодамна, за жал, древното стебло, по цели десет-единаесет столетија, сепак, паднало. Не од оган, како што навести уметникот. Попрво, би рекле, од недостиг на оган. Паднало, така. Сиреч, од старост. (Заб. на авторот)
13 магаренцето на Ф.Асишки-според неговото учење, метафора за човековиот земски живот.
14 коцкари - поради музичкиот правец алеаторика чии главни носители се токму Кејџ и Шток- хаузен.
15 спијачка - зборовите спијачка и ноќница се хомоними.
16 Впрочем, во секој воз дури и ден - денес може да се прочита истото предупредување на три европски јазици: Ne pas se pansher au dehor! (франц.), E pericoloso sporgersi a fuori! (итал.), Nicht hinauslehnen! (герм.).
---------------

------------------------------------------------------------

---------------

------------------------------------------------------------